Podręcznik

Rozdział 2: Czym jest Zjednoczone Królestwo?

Zakres

Cztery części, dependencje Korony i terytoria zamorskie

Czytanie

ok. 10 min

Pytania

7 pytań

Czym jest Zjednoczone Królestwo: cztery narody, jedno królestwo

Na każdych igrzyskach olimpijskich sportowcy ze Zjednoczonego Królestwa startują jako „Team GB”, czyli w skrócie „drużyna Wielkiej Brytanii”. Ale w tej drużynie są też sportowcy z Irlandii Północnej, a ściśle rzecz biorąc, Irlandia Północna nie leży w Wielkiej Brytanii. Politycy z Irlandii Północnej skarżyli się, że ta nazwa ich pomija.

UK, Britain, Great Britain, England: czym to się różni? A co z wyspami, które leżą tuż obok Zjednoczonego Królestwa, używają funta i są lojalne wobec tego samego monarchy, a jednak nie należą do Zjednoczonego Królestwa? Rozdział 2 podręcznika jest krótki, ale pytania typu „czy to jest Zjednoczone Królestwo, czy nie?” często pojawiają się w teście. Ten rozdział porządkuje to raz na zawsze.

Z jakich czterech części składa się Zjednoczone Królestwo?

Zjednoczone Królestwo (United Kingdom, UK) składa się z czterech części: Anglii (England), Szkocji (Scotland), Walii (Wales) i Irlandii Północnej (Northern Ireland). Nazywa się je „krajami” Zjednoczonego Królestwa. Razem tworzą jedno suwerenne państwo, czyli jeden w pełni niepodległy kraj.

Zwróć uwagę, że Irlandia Północna leży na innej wyspie. Reszta wyspy Irlandii to osobny, niepodległy kraj, Republika Irlandii (Republic of Ireland). Nie należy ona do Zjednoczonego Królestwa.

Każda z czterech części ma swój narodowy kwiat: Anglia różę, Szkocja oset, Walia żonkil, a Irlandia Północna koniczynę (shamrock). Flaga Zjednoczonego Królestwa, flaga Unii (Union Flag), jest mniej sprawiedliwa: łączy krzyże świętych patronów Anglii, Szkocji i Irlandii, ale nie ma na niej nic z Walii. Dlaczego, dowiesz się z rozdziału historycznego Światowe mocarstwo.

Wielka Brytania to nie to samo co Zjednoczone Królestwo

Pełna oficjalna nazwa Zjednoczonego Królestwa jest długa: Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland). Na co dzień mówi się po prostu „UK”.

„Wielka Brytania” (Great Britain) w tej nazwie obejmuje tylko Anglię, Szkocję i Walię. Nie obejmuje Irlandii Północnej. Wielka Brytania i Zjednoczone Królestwo to więc nie to samo:

Zjednoczone Królestwo = Wielka Brytania (Anglia + Szkocja + Walia) + Irlandia Północna

„Wielka” w nazwie Wielka Brytania nie jest przechwałką. Znaczy raczej „ta większa”. W II wieku n.e. grecki geograf Ptolemeusz nazwał większą wyspę „Wielką Brytanią”, a mniejszą, Irlandię, „Małą Brytanią”. W średniowieczu nazwa pomagała też odróżnić Brytanię od Bretanii (Brittany) po drugiej stronie kanału La Manche, we Francji. Nazwa Bretanii ma ten sam źródłosłów i ją również nazywano kiedyś „Małą Brytanią”. Wielka Brytania znaczy więc naprawdę „duża wyspa Brytania”, a nie „wspaniała Brytania”.

A co ze słowami „Britain” i „British”? Podręcznik wyraźnie to zaznacza: na jego stronach słowa Britain, British Isles (Wyspy Brytyjskie) i British oznaczają wszystkich mieszkańców Zjednoczonego Królestwa.

Skąd tak długa nazwa?

Zjednoczone Królestwo nie zawsze miało tak długą nazwę. Za każdym razem, gdy dołączał nowy członek albo jakiś obszar odchodził, nazwa zmieniała się razem z nim:

1. 1707Anglia (do której należała już wtedy Walia) i Szkocja łączą się w Królestwo Wielkiej Brytanii (Kingdom of Great Britain)
2. 1801Unia z Irlandią tworzy Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii (United Kingdom of Great Britain and Ireland)
3. 1922Południe Irlandii odchodzi ze Zjednoczonego Królestwa jako Wolne Państwo Irlandzkie (Irish Free State); północ zostaje i staje się Irlandią Północną
4. 1927Parlament Zjednoczonego Królestwa uchwala ustawę zmieniającą nazwę na dzisiejszą: Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej

O uniach z 1707 i 1801 roku oraz o tym, jak podzielono Irlandię, przeczytasz w rozdziałach historycznych Światowe mocarstwo i Dwie wojny światowe.

Tuż obok, ale nie w Zjednoczonym Królestwie: dependencje Korony

Niektóre wyspy mają bardzo bliskie związki ze Zjednoczonym Królestwem, ale nie są jego częścią. To Wyspy Normandzkie (Channel Islands) na kanale La Manche oraz Wyspa Man (Isle of Man) na Morzu Irlandzkim. Mają własne rządy i nazywa się je dependencjami Korony (Crown dependencies).

Według GOV.UK są trzy dependencje Korony: Jersey, Guernsey (wraz z mniejszymi pobliskimi wyspami, takimi jak Alderney i Sark) oraz Wyspa Man. Panuje nad nimi brytyjski monarcha, ale same prowadzą swoje sprawy. Każda ma własny wybierany parlament, a także własny rząd, podatki i system prawny. Rząd Zjednoczonego Królestwa odpowiada za ich obronę i stosunki zagraniczne.

Wyspy Normandzkie leżą znacznie bliżej Francji niż Wielkiej Brytanii: Jersey dzieli od wybrzeża Normandii tylko około 22 km, a od Wielkiej Brytanii około 160 km. Należą do Brytanii z powodu roku 1066. Wyspy były częścią Księstwa Normandii (Duchy of Normandy), a Wilhelm I (William I), który podbił Anglię, był księciem Normandii. Kiedy około 1204 roku król Jan bez Ziemi (King John) utracił na rzecz Francji kontynentalną Normandię, wyspy pozostały przy angielskim królu i do dziś na uroczystych kolacjach tradycyjny toast na cześć monarchy nazywa go „naszym księciem”. W czasie drugiej wojny światowej były jedynym brytyjskim terytorium w Europie okupowanym przez nazistowskie Niemcy, od końca czerwca 1940 do maja 1945 roku.

Pamiętasz poprzedni rozdział? Jeśli mieszkasz na Wyspach Normandzkich lub na Wyspie Man, test Life in the UK również jest dla ciebie organizowany inaczej.

Rozsiane po świecie: brytyjskie terytoria zamorskie

W innych częściach świata jest kilka brytyjskich terytoriów zamorskich (British overseas territories), takich jak Wyspa Świętej Heleny (St Helena) i Falklandy (Falkland Islands) na południowym Atlantyku. One także są związane ze Zjednoczonym Królestwem, ale nie są jego częścią.

Większość terytoriów zamorskich to pozostałości Imperium Brytyjskiego. Oprócz tych dwóch są też inne, na przykład Gibraltar na południowym krańcu Hiszpanii, Bermudy na Atlantyku i Wyspy Pitcairn na południowym Pacyfiku. Sięgają aż po Antarktydę.

Niektóre z tych miejsc mają niezwykłą historię. Wyspa Świętej Heleny to samotna wyspa pośrodku południowego Atlantyku, tak daleko od kontynentów, że Brytania zesłała tam Napoleona po pokonaniu go pod Waterloo w 1815 roku; zmarł na wyspie w 1821 roku (zob. Światowe mocarstwo). W 1982 roku Argentyna zajęła Falklandy, a Brytania wysłała flotę okrętów wojennych, by odbić je w wojnie o Falklandy (zob. Wielka Brytania po 1945 roku). Z kolei na Wyspach Pitcairn, gdzie mieszka zaledwie kilkadziesiąt osób, wielu mieszkańców pochodzi od marynarzy, którzy w 1789 roku podczas buntu przejęli brytyjski okręt HMS Bounty.

Kto rządzi Zjednoczonym Królestwem?

Zjednoczonym Królestwem rządzi Parlament w Westminsterze (Westminster) w Londynie. Na mapie zaznaczono go małym budynkiem parlamentu.

Poza tym Szkocja, Walia i Irlandia Północna mają własny parlament lub zgromadzenie. Rząd centralny przekazał im władzę w niektórych dziedzinach. Nazywa się to decentralizacją (devolution), a uprawnienia, które posiadają, to przekazane uprawnienia (devolved powers). Anglia nie ma własnego parlamentu; sprawami Anglii zajmuje się bezpośrednio Westminster.

Jak powstały te trzy organy, dowiesz się z rozdziału historycznego Wielka Brytania po 1945 roku. Czym każdy z nich zarządza, wyjaśnia temat „Brytyjski rząd, prawo i twoja rola”.

Podsumowanie rozdziału