Podręcznik

Rozdział 3: Historia

Okres

ok. 1714–1902

Czytanie

ok. 25 min

Pytania

20 pytań

Światowe mocarstwo: rewolucja przemysłowa i imperium

W 1714 roku Brytania zaprosiła na tron Niemca, człowieka, który podobno ledwo mówił po angielsku. Niespełna dwieście lat później ten niewielki wyspiarski kraj rządził prawie jedną czwartą ludności świata i wytwarzał ponad połowę światowego żelaza, węgla i tkanin bawełnianych. Jak stał się „imperium, nad którym nigdy nie zachodzi słońce”? Odpowiedź kryje się w maszynach parowych, kanałach i okrętach wojennych, a także w wielu historiach, które wcale nie są chlubne.

1. 1714Jerzy I (George I) przybywa z Niemiec, by zostać królem
2. 1721Walpole zostaje pierwszym premierem
3. 1746Bitwa pod Culloden: klęska Bonnie Prince Charliego
4. 1776Trzynaście kolonii w Ameryce Północnej ogłasza niepodległość
5. 1801Irlandia dołącza do unii i powstaje flaga Union Flag
6. 1805Bitwa pod Trafalgarem: Nelson zwycięża, ale ginie
7. 1807Brytyjskim statkom i portom zakazano kupowania i sprzedawania niewolników
8. 1815Bitwa pod Waterloo: książę Wellington pokonuje Napoleona
9. 1832Reform Act daje prawo głosu większej liczbie ludzi
10. 1833Emancipation Act kończy niewolnictwo w całym imperium
11. 1837Królowa Wiktoria wstępuje na tron w wieku 18 lat
12. 1851W Crystal Palace otwiera się Wielka Wystawa
13. 1853–56Wojna krymska
14. 1899–1902Wojna burska
15. 1901Królowa Wiktoria umiera po prawie 64 latach na tronie

Król z Niemiec i pierwszy premier

Jak opisaliśmy w poprzednim rozdziale, królowa Anna (Queen Anne) nie pozostawiła dzieci. Gdy zmarła w 1714 roku, parlament wybrał na następnego króla niemieckiego księcia: Jerzego I (George I). Dlaczego właśnie jego? Spośród wszystkich krewnych Anny był najbliższym protestantem. Był też pierwszym królem z dynastii hanowerskiej (House of Hanover).

W Szkocji jakobici (Jacobites) nie chcieli go uznać. Woleli widzieć na tronie syna Jakuba II (James II), ale szybko zostali pokonani.

Jerzy I słabo mówił po angielsku, więc w dużej mierze polegał na swoich ministrach. Najważniejszego ministra w parlamencie zaczęto później nazywać premierem (Prime Minister). Pierwszym premierem Brytanii był sir Robert Walpole (Sir Robert Walpole), który sprawował ten urząd w latach 1721–1742.

Walpole dał też Brytanii jej najsłynniejszy adres. Król Jerzy II (George II) chciał mu podarować dom przy Downing Street w Londynie, ale Walpole poprosił, by dom przypisano do urzędu pierwszego lorda skarbu (First Lord of the Treasury), tak aby mogli w nim mieszkać także jego następcy. Wprowadził się w 1735 roku i od tamtej pory 10 Downing Street jest oficjalną siedzibą premiera.

Ostatnie powstanie: Bonnie Prince Charlie i Culloden

W 1745 roku ród Stuartów (Stuart) po raz kolejny spróbował odzyskać tron, tym razem od Jerzego II (George II), syna Jerzego I. Na czele tej próby stanął wnuk Jakuba II, Karol Edward Stuart (Charles Edward Stuart), lepiej znany jako Bonnie Prince Charlie.

Wylądował w Szkocji, gdzie poparły go klany ze Szkockiej Wyżyny (Highlands) i utworzyły armię. Wygrał kilka pierwszych bitew, ale w 1746 roku armia Jerzego II pokonała go w bitwie pod Culloden (Battle of Culloden). Karol uciekł z powrotem do Europy kontynentalnej.

Walka pod Culloden trwała niecałą godzinę i często nazywa się ją ostatnią bitwą walną (zaplanowanym starciem dwóch pełnych armii) stoczoną na brytyjskiej ziemi. Potem Karol przez wiele miesięcy ukrywał się w górach i na wyspach. Kobieta o imieniu Flora MacDonald pomogła mu uciec łodzią na wyspę Skye; był przebrany za irlandzką służącą „Betty Burke”. Późniejsza szkocka pieśń „Skye Boat Song” opowiada właśnie o tej ucieczce.

Koniec klanów i czystki w Highlands

Po Culloden klany straciły większość swojej władzy i wpływów. Wodzowie, którym ufał angielski król, stali się właścicielami ziemskimi, a członkowie ich klanów dzierżawcami, którzy musieli płacić czynsz.

Wielu szkockich właścicieli ziemskich likwidowało małe gospodarstwa, zwane crofts, by zrobić miejsce dla dużych stad owiec i bydła. Nazywa się to czystkami w Highlands (Highland Clearances). Na początku XIX wieku wypędzanie ludzi z ziemi stało się bardzo częste i wielu Szkotów wyjechało wtedy do Ameryki Północnej.

Oświecenie: wielcy myśliciele Szkocji

Gdy rodziny z Highlands wypędzano z ziemi, szkockie uniwersytety i miasta przeżywały złoty wiek idei. W XVIII wieku pojawiło się wiele nowych idei w polityce, filozofii i nauce. Ten okres nazywamy oświeceniem (the Enlightenment). Wielu jego najważniejszych myślicieli było Szkotami:

Jedną z kluczowych idei oświecenia było to, że ludzie powinni mieć swobodę wyznawania dowolnych poglądów politycznych i religijnych, a państwo nie powinno im mówić, w co mają wierzyć. To wciąż ważna zasada w dzisiejszym Zjednoczonym Królestwie.

Watt w rzeczywistości nie wynalazł maszyny parowej. Wcześniejsze maszyny służyły głównie do wypompowywania wody z kopalń i spalały ogromne ilości węgla. Naprawiając jedną ze starych maszyn na Uniwersytecie w Glasgow, Watt wpadł na pomysł dodania „oddzielnego skraplacza”, dzięki czemu maszyna stała się znacznie wydajniejsza; od jego nazwiska pochodzi wat, jednostka mocy, którą widać na urządzeniach elektrycznych. Najsłynniejsza książka Adama Smitha, The Wealth of Nations („Bogactwo narodów”), ukazała się w 1776 roku, w tym samym roku, w którym Stany Zjednoczone ogłosiły niepodległość.

Do tej samej szkockiej epoki należy poeta Robert Burns (1759–1796). W Szkocji nazywany „The Bard” (Bard), pisał wiersze w języku scots i po angielsku, a także przerobił wiele dawnych pieśni ludowych. Jego najsłynniejszy utwór to Auld Lang Syne, który ludzie w Brytanii śpiewają razem w Nowy Rok. Melodia zawędrowała daleko: w wielu krajach śpiewa się ją także na zakończenie studiów i na pożegnaniach.

Rewolucja przemysłowa: pierwszy przemysłowy kraj świata

Nowe idee zmieniły nie tylko sposób myślenia. Wkrótce zmieniły też sposób pracy. Przed XVIII wiekiem większość ludzi w Brytanii pracowała na roli. Istniało też wiele chałupnictw (cottage industries), w których rodziny wytwarzały w domu tkaniny lub koronki.

W XVIII i XIX wieku przemysł w Brytanii rozwijał się bardzo szybko. Była to rewolucja przemysłowa (Industrial Revolution). Brytania była pierwszym krajem na świecie, który uprzemysłowił się na dużą skalę. Kluczem były nowe maszyny i napęd parowy: zarówno rolnictwo, jak i wytwórczość zaczęły korzystać z maszyn, więc praca szła szybciej, a produkcja była znacznie większa.

Nowe fabryki potrzebowały węgla i innych surowców. Wielu ludzi opuściło wieś, by pracować w kopalniach i fabrykach, a produkcja w fabrykach wyprzedziła rolnictwo jako największe źródło pracy.

Proces Bessemera (Bessemer process) umożliwił produkcję stali w dużych ilościach, co pomogło rozwinąć się przemysłowi stoczniowemu i kolejom. Aby przewozić surowce i towary do miast i portów, Brytania wykopała też wiele kanałów, zwłaszcza w nowych okręgach przemysłowych w regionie Midlands i na północy Anglii.

Warunki pracy były jednak okropne. Żadne prawo nie chroniło robotników, którzy często musieli pracować wiele godzin w niebezpiecznych miejscach. Pracowały też dzieci, traktowane jak dorośli, a czasem nawet gorzej.

Arkwright: od fryzjera do pioniera fabryk

Richard Arkwright (1732–1792) zaczynał jako fryzjer, który umiał farbować włosy i robić peruki. Gdy peruki wyszły z mody, zajął się włókiennictwem. Udoskonalił zgrzeblarkę (carding machine) (zgrzeblenie to czesanie włókien, by przygotować je do przędzenia nici). Założył też przędzalnię, w której konie napędzały jedną maszynę, a później przeszedł na maszyny parowe. Arkwright jest zapamiętany przede wszystkim z tego, że prowadził swoje fabryki w bardzo wydajny i dochodowy sposób.

Jego przędzalnia w Cromford w hrabstwie Derbyshire, otwarta w 1771 roku i napędzana siłą wody, pokazuje, co ta wydajność oznaczała dla ludzi w środku. Robotnicy pracowali na dwie zmiany po 13 godzin, a bramy zamykano punktualnie co do minuty: kto się spóźnił, nie wchodził już tego dnia i tracił dodatkowo dniówkę za kolejny dzień. Arkwright zatrudniał całe rodziny, w tym wiele dzieci w wieku zaledwie siedmiu lat. Przędzalnia jest dziś częścią zespołu Derwent Valley Mills, wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Krótko przed wstąpieniem na tron królowej Wiktorii George i Robert Stephensonowie, ojciec i syn, stworzyli pierwsze parowozy. W epoce wiktoriańskiej sieć kolejowa szybko się rozrastała, a później koleje budowano w całym imperium.

Handel i kolonie: nawet restauracja z curry pochodzi z tych czasów

Fabryki potrzebowały surowców i ludzi, którzy kupią to, co wyprodukowały, więc Brytania spojrzała za morze. W tym okresie brytyjska potęga rozszerzyła się na cały świat:

• Kapitan James Cook (Captain James Cook) sporządził mapy wybrzeża Australii, a Brytania założyła tam kilka kolonii.
• Brytania przejęła kontrolę nad Kanadą.
• Kompania Wschodnioindyjska (East India Company) zaczynała jako zwykła spółka handlowa, ale z czasem przejęła kontrolę nad dużą częścią Indii.
• Brytania zaczęła też zakładać kolonie w Afryce Południowej.

Brytania handlowała z całym światem i sprowadzała coraz więcej towarów: cukier i tytoń z Ameryki Północnej i Indii Zachodnich oraz tkaniny, herbatę i przyprawy z Indii i Indonezji. Handel i osadnictwo za morzem często prowadziły do konfliktów z innymi krajami, przede wszystkim z Francją, która również rozszerzała swoje wpływy na świecie.

Pierwsza restauracja z curry w Brytanii

Sake Dean Mahomet (1759–1851) dorastał w regionie Bengal w Indiach i służył w armii bengalskiej. Do Brytanii przybył w 1782 roku. Później przeniósł się do Irlandii, gdzie w 1786 roku uciekł z Irlandką Jane Daly, by się z nią ożenić, a około przełomu wieków wrócił do Anglii.

W 1810 roku otworzył pierwszą w Brytanii restaurację z curry: Hindoostane Coffee House przy George Street w Londynie. Razem z żoną wprowadził też do Brytanii shampooing, czyli indyjski masaż głowy.

Samo słowo „szampon” (shampoo) pochodzi z języka hindustani, gdzie pierwotnie znaczyło „uciskać” lub „masować”. Kawiarnia z powodu kłopotów finansowych zamknęła się już po dwóch latach, więc Mahomet otworzył w nadmorskim Brighton łaźnie parowe z masażem. Odniosły wielki sukces: nazywano go „Dr Brighton”, a królowie Jerzy IV (George IV) i Wilhelm IV (William IV) mianowali go swoim „chirurgiem od masażu” (shampooing surgeon). Jego książka podróżnicza, wydana w 1794 roku, jest często opisywana jako pierwsza książka napisana po angielsku przez Hindusa.

Handel niewolnikami i walka o jego zniesienie

Część rozwoju handlowego i bogactwa Brytanii opierała się na handlu niewolnikami. W samej Brytanii niewolnictwo było nielegalne, ale w XVIII wieku zamorski handel niewolnikami był dobrze ugruntowaną gałęzią gospodarki, prowadzoną głównie przez Brytanię i jej kolonie w Ameryce Północnej.

Większość zniewolonych ludzi pochodziła z Afryki Zachodniej. Upychano ich na brytyjskich statkach i w potwornych warunkach przewożono do Ameryki i na Karaiby, gdzie zmuszano ich do pracy na plantacjach tytoniu i trzciny cukrowej. Warunki ich życia i pracy były straszne. Wielu próbowało uciec, a niektórzy buntowali się przeciwko właścicielom.

Pod koniec XVIII wieku kwakrzy (Quakers) założyli pierwsze zorganizowane grupy przeciwko niewolnictwu i apelowali do parlamentu o jego zakazanie. William Wilberforce, chrześcijanin ewangelikalny i poseł do parlamentu (Member of Parliament), współpracował z innymi abolicjonistami (ludźmi walczącymi o zniesienie niewolnictwa) i pomógł zmienić to, jak opinia publiczna postrzegała handel niewolnikami.

• 1807: zakazano kupowania i sprzedawania niewolników z użyciem brytyjskich statków lub w brytyjskich portach.
• 1833: ustawa o emancypacji (Emancipation Act) zniosła niewolnictwo w całym Imperium Brytyjskim. Królewska marynarka wojenna (Royal Navy) zatrzymywała też statki z niewolnikami z innych krajów, uwalniała ludzi na pokładzie i karała handlarzy.

Po 1833 roku Brytania sprowadziła 2 miliony robotników z Indii i Chin, którzy mieli zastąpić uwolnionych niewolników. Wysyłano ich na Karaiby do pracy na plantacjach trzciny cukrowej, do Afryki Południowej do pracy w kopalniach, do Afryki Wschodniej do budowy kolei i do Kenii do służby w wojsku.

Utrata Ameryki: niepodległość amerykańska

Choć imperium rosło na całym świecie, poniosło pierwszą wielką stratę w Ameryce Północnej. W latach 60. XVIII wieku Brytania miała w Ameryce Północnej wiele kolonii. Były zamożne i w dużej mierze same zarządzały swoimi sprawami. Rodziny wielu kolonistów przepłynęły kiedyś Atlantyk w poszukiwaniu wolności religijnej. Byli dobrze wykształceni i bardzo cenili sobie wolność.

Gdy rząd brytyjski próbował nałożyć na kolonie podatki, koloniści uznali to za zamach na ich wolność. Ich hasło brzmiało: „żadnych podatków bez reprezentacji” (no taxation without representation): skoro nikt nas nie reprezentuje w brytyjskim parlamencie, dlaczego mamy płacić jego podatki? Parlament próbował uspokoić sytuację, znosząc część podatków, ale stosunki wciąż się pogarszały.

W 1776 roku 13 kolonii w Ameryce Północnej ogłosiło niepodległość, stwierdzając, że ludzie mają prawo stworzyć własny rząd. Ostatecznie koloniści pokonali armię brytyjską, a w 1783 roku Brytania uznała ich niepodległość.

Walka z Napoleonem: Trafalgar i Waterloo

Zaledwie kilka lat po utracie Ameryki Brytania stanęła wobec jeszcze większego rywala w Europie. W 1789 roku we Francji wybuchła rewolucja i wkrótce nowy rząd francuski był już w stanie wojny z Brytanią. Napoleon (Napoleon I), który później ogłosił się cesarzem Francuzów, kontynuował tę wojnę.

Bitwa pod Trafalgarem, 1805

W bitwie pod Trafalgarem (Battle of Trafalgar) brytyjska marynarka wojenna pokonała połączone floty Francji i Hiszpanii. Flotą brytyjską dowodził admirał Nelson (Admiral Nelson), który zginął w czasie walki. W Londynie na jego cześć wzniesiono Kolumnę Nelsona (Nelson's Column) na placu Trafalgar Square. Jego okręt flagowy, HMS Victory, stoi dziś w Portsmouth i można wejść na jego pokład.

Przed bitwą Nelson wysłał całej flocie sygnał flagowy, który przeszedł do historii: „Anglia oczekuje, że każdy człowiek spełni swój obowiązek” (England expects that every man will do his duty). W czasie walki postrzelił go francuski strzelec wyborowy i Nelson zmarł na pokładzie HMS Victory. Aby przewieźć jego ciało do kraju w nienaruszonym stanie, marynarze umieścili je w dużej beczce brandy. Mówi się, że potajemnie pili z tej beczki i dlatego rum nazywano w marynarce „krwią Nelsona” (Nelson's blood), ale to tylko legenda.

Kolumnę Nelsona ukończono w 1843 roku. Razem z cokołem ma około 52 metrów wysokości, posąg na szczycie mierzy ponad 5 metrów, a brązowe płyty wokół podstawy odlano z przetopionych armat zdobytych na Francuzach.

Bitwa pod Waterloo, 1815

W 1815 roku książę Wellington (Duke of Wellington) pokonał Napoleona w bitwie pod Waterloo (Battle of Waterloo), co zakończyło wojny z Francją. Wellingtona nazywano „Żelaznym Księciem (Iron Duke)”, a później został premierem.

Od jego nazwiska pochodzi też nazwa butów. Wellington lubił nosić nowy fason wysokich butów, inni zamożni mężczyźni zaczęli go naśladować, a Brytyjczycy do dziś nazywają wysokie kalosze „wellies”, skrótem od Wellington boots.

Union Flag: trzy krzyże w jednym

W tych samych latach wojen z Francją zmienił się kształt samego państwa. Irlandia miała wspólnego króla z Anglią i Walią od czasów Henryka VIII (Henry VIII), ale nadal była odrębnym krajem. W 1801 roku, na mocy aktu unii (Act of Union) z 1800 roku, Irlandia została formalnie połączona z Anglią, Szkocją i Walią.

Zmieniła się też flaga. Nowa Union Flag, często nazywana Union Jack, nakładała na siebie krzyże świętych patronów Anglii, Szkocji i Irlandii. Do dziś jest oficjalną flagą Zjednoczonego Królestwa.

• Krzyż św. Jerzego (cross of St George): patrona Anglii, czerwony krzyż na białym tle.
• Krzyż św. Andrzeja (cross of St Andrew): patrona Szkocji, biały ukośny krzyż na niebieskim tle.
• Krzyż św. Patryka (cross of St Patrick): patrona Irlandii, czerwony ukośny krzyż na białym tle.

Walia też ma własną oficjalną flagę, z czerwonym smokiem (smokiem walijskim). Smoka nie ma jednak na Union Flag. Wynika to z tego, że gdy w 1606 roku powstała pierwsza Union Flag, z flag Anglii i Szkocji, Księstwo Walii było już zjednoczone z Anglią.

Flaga ma też dwie nazwy. Niektórzy upierają się, że nazwa Union Jack przysługuje jej tylko wtedy, gdy powiewa na statku, a wszędzie indziej powinna to być Union Flag, ale Flag Institute, brytyjska organizacja badająca flagi, uznaje obie nazwy za poprawne. Na teście możesz spotkać każdą z nich; oznaczają tę samą flagę.

Epoka wiktoriańska: imperium u szczytu potęgi

Po klęsce Napoleona Brytania weszła w długi okres pokoju i rosnącego bogactwa. Synowie Jerzego III (George III), Jerzy IV i Wilhelm IV, panowali po kolei, ale żaden nie pozostawił prawowitego następcy, więc korona przeszła na bratanicę Wilhelma IV. Królowa Wiktoria (Queen Victoria) miała zaledwie 18 lat, gdy w 1837 roku została królową, i panowała aż do 1901 roku: łącznie prawie 64 lata. Ten długi okres brytyjskiej historii nazywa się epoką wiktoriańską (Victorian Age).

Był to czas, gdy potęga i wpływy Brytanii za granicą wciąż rosły. W kraju coraz większe znaczenie zyskiwała klasa średnia, a niektórzy reformatorzy starali się poprawić życie ubogich.

Największe imperium w dziejach

Za czasów Wiktorii Imperium Brytyjskie objęło całe Indie, Australię i duże części Afryki. Żadne imperium w historii nie było większe: żyło w nim, według szacunków, 400 milionów ludzi lub więcej.

Ludzie przemieszczali się w obie strony. Rząd zachęcał Brytyjczyków do osiedlania się za granicą i w latach 1853–1913 wyjechało z kraju aż 13 milionów osób. W tym samym czasie ludzie przybywali też do Brytanii. W latach 1870–1914 przybyło około 120 000 Żydów z Rosji i Polski, uciekających przed prześladowaniami; wielu osiedliło się w londyńskim East Endzie, w Manchesterze i w Leeds. Inni przyjeżdżali z całego imperium, z Indii, Afryki i innych miejsc, by zamieszkać w Brytanii, pracować lub studiować.

Wolny handel i reformy w fabrykach

Brytania nadal była wielką potęgą handlową. Rząd zaczął promować wolny handel i zniósł wiele ceł na towary przywożone z zagranicy. Przykładem było uchylenie ustaw zbożowych (Corn Laws) w 1846 roku. Te ustawy blokowały napływ taniego zagranicznego zboża. Po reformach surowce można było sprowadzać taniej, co pomogło rozwojowi brytyjskiego przemysłu.

W 1847 roku nowa ustawa stanowiła, że kobiety i dzieci mogą pracować najwyżej 10 godzin dziennie. Zaczęły się poprawiać mieszkania robotników, a także warunki w fabrykach. Lepszy stał się też transport, więc łatwiej było przewozić towary i ludzi po kraju.

W XIX wieku Brytania przodowała na świecie w przemyśle, wytwarzając ponad połowę światowego żelaza, węgla i tkanin bawełnianych. Stała się też ośrodkiem usług finansowych, takich jak ubezpieczenia i bankowość.

Wielka Wystawa 1851 roku

W 1851 roku w Crystal Palace w londyńskim Hyde Parku otwarto Wielką Wystawę (Great Exhibition). Pokazywano na niej wszystko, od ogromnych maszyn po przedmioty wykonane ręcznie. Udział wzięły kraje ze wszystkich stron świata, ale większość eksponatów wyprodukowano w Brytanii.

Brunel: inżynier kolei, mostów i statków

Isambard Kingdom Brunel (1806–1859) pochodził z Portsmouth w Anglii. Jako inżynier budował tunele, mosty, koleje i statki. Kierował budową Great Western Railway, której pociągi kursowały z londyńskiej stacji Paddington do Walii, regionu West Midlands i południowo-zachodniej Anglii. Wieloma jego mostami można jeździć do dziś, na przykład mostem wiszącym Clifton Suspension Bridge nad wąwozem rzeki Avon.

Ojciec Brunela był inżynierem z Francji. Brunel zaprojektował most Clifton jako młody człowiek, ale gdy skończyły się pieniądze, prace stanęły na lata i most ukończono dopiero w 1864 roku, pięć lat po jego śmierci. W 2002 roku, gdy BBC poprosiło widzów o głosowanie na „100 najwybitniejszych Brytyjczyków” (100 Greatest Britons), Brunel zajął drugie miejsce, za Churchillem.

Wojna krymska i Florence Nightingale

Epoka wiktoriańska była w kraju w większości spokojna, ale Brytania wciąż prowadziła wojny za granicą. W wojnie krymskiej (Crimean War) (1853–1856) Brytania, Turcja i Francja walczyły razem przeciwko Rosji. Była to pierwsza wojna, którą media szczegółowo relacjonowały, w reportażach i na fotografiach. Warunki były bardzo złe i wielu żołnierzy umierało nie od ran, lecz od chorób, którymi zarazili się w szpitalu.

W czasie wojny królowa Wiktoria ustanowiła Krzyż Wiktorii (Victoria Cross), medal za męstwo dla członków sił zbrojnych.

Sam medal ma swoją historię. Tradycyjnie mówi się, że Krzyż Wiktorii wykonuje się z rosyjskich armat zdobytych w wojnie krymskiej, ale badania jednego z historyków wykazały, że metal na medale przyznawane od XX wieku pochodził w rzeczywistości z dwóch armat chińskich. Ta kwestia wciąż budzi spory.

Florence Nightingale (1820–1910) miała angielskich rodziców, ale urodziła się we Włoszech. W wieku 31 lat wyjechała do Niemiec, by wyszkolić się na pielęgniarkę. W 1854 roku pojechała do szpitala wojskowego w Turcji, by opiekować się żołnierzami rannymi w wojnie krymskiej. Wraz z innymi pielęgniarkami poprawiła warunki w szpitalu i zmniejszyła śmiertelność. W 1860 roku założyła szkołę pielęgniarek, Nightingale Training School, przy szpitalu św. Tomasza (St Thomas' Hospital) w Londynie. Była to pierwsza taka szkoła i istnieje do dziś. Często uważa się ją za twórczynię nowoczesnego pielęgniarstwa.

Imię otrzymała od Florencji, włoskiego miasta, w którym się urodziła. Ponieważ nocą obchodziła sale z lampą w ręku, gazety nazwały ją „Damą z lampą” (The Lady with the Lamp). Była też bardzo dobra z matematyki: za pomocą wykresów takich jak poniższy przekonała rząd do poprawy higieny w armii, a w 1859 roku została pierwszą kobietą w Królewskim Towarzystwie Statystycznym (Royal Statistical Society).

Irlandia: głód i Home Rule

Jednak nawet u szczytu bogactwa imperium warunki w Irlandii były gorsze niż w pozostałych częściach Zjednoczonego Królestwa. Dwie trzecie ludzi nadal utrzymywało się z rolnictwa, często na bardzo małych kawałkach ziemi, a wielu żywiło się głównie ziemniakami.

W połowie XIX wieku zbiory ziemniaków się nie udały i nastał straszny głód: wielki głód ziemniaczany (potato famine). Około miliona ludzi zmarło z powodu chorób i głodu, a kolejne półtora miliona opuściło Irlandię. Część wyjechała do Stanów Zjednoczonych, a część przybyła do Anglii. Do 1861 roku w miastach takich jak Liverpool, Londyn, Manchester i Glasgow istniały duże społeczności irlandzkie.

Jedna uprawa mogła wyrządzić tak wielkie szkody, ponieważ prawie wszystkie ziemniaki uprawiane przez irlandzką biedotę należały do tej samej odmiany, więc gdy pojawiła się choroba roślin zwana zarazą ziemniaczaną, całe pola gniły jednocześnie. Jeszcze boleśniejsze jest to, że w czasie głodu Irlandia nadal eksportowała żywność. Do dziś liczba ludności Irlandii nie wróciła do poziomu sprzed głodu.

W XIX wieku irlandzki ruch narodowy rósł w siłę:

• Niektórzy, jak fenianie (Fenians), chcieli pełnej niepodległości Irlandii.
• Inni, jak Charles Stuart Parnell, chcieli Home Rule (autonomii): Irlandia pozostałaby w Zjednoczonym Królestwie, ale miałaby własny parlament.

Walka o prawo głosu: od garstki bogaczy do wszystkich

Rewolucja przemysłowa zapełniła miasta ludźmi, ale zasady dotyczące tego, kto może głosować, prawie nie zmieniły się od stu lat. W XVIII wieku głosować mogli tylko mężczyźni posiadający określony majątek, a kobiety nie mogły głosować wcale. Niektóre okręgi wyborcze kontrolowała jedna bogata rodzina; nazywano je pocket boroughs („okręgi w kieszeni”). W innych prawie nie było wyborców; były to rotten boroughs („zgniłe okręgi”).

Klasa średnia w miastach przemysłowych zyskiwała coraz większą siłę i zaczęła domagać się większego wpływu na politykę. Ustawa reformująca (Reform Act) z 1832 roku znacznie zwiększyła liczbę osób uprawnionych do głosowania. Zlikwidowała dawne pocket boroughs i rotten boroughs i dała więcej mandatów w parlamencie miastom. Od tej pory władza polityczna na stałe przesunęła się ze wsi do miast. Prawo głosu nadal jednak zależało od posiadanego majątku, więc robotnicy wciąż nie mogli głosować.

Czartyści (Chartists) składali w parlamencie petycje o prawo głosu dla robotników i innych osób bez majątku. Początkowo wydawało się, że ponieśli porażkę, ale w 1867 roku kolejna ustawa reformująca dała miastom więcej mandatów i obniżyła wymagany do głosowania majątek. Mimo to większość mężczyzn nadal nie miała prawa głosu, a żadna kobieta nie mogła głosować.

W miarę jak rosła liczba wyborców, politycy zrozumieli, że muszą zabiegać o ich poparcie, a partie polityczne zaczęły się organizować, by docierać do zwykłych wyborców. Powszechne prawo wyborcze (universal suffrage), czyli prawo głosu dla każdego dorosłego mężczyzny i każdej dorosłej kobiety, przyszło dopiero w następnym stuleciu.

Prawa kobiet

Przed 1870 rokiem wszystko, co kobieta zarobiła lub posiadała, w chwili ślubu stawało się własnością męża. Ustawy z 1870 i 1882 roku pozwoliły zamężnym kobietom zachować swoje zarobki i majątek. Od końca XIX do początku XX wieku coraz więcej kobiet prowadziło kampanie i demonstrowało na rzecz większych praw, a przede wszystkim prawa głosu. Nazwano je sufrażystkami (suffragettes).

Ich najbardziej znaną przywódczynią była Emmeline Pankhurst (1858–1928), urodzona w Manchesterze. W 1889 roku założyła Women's Franchise League (Ligę na rzecz Praw Wyborczych Kobiet), która walczyła o to, by zamężne kobiety mogły głosować w wyborach lokalnych. W 1903 roku pomogła założyć WSPU (Women's Social and Political Union), pierwszą organizację, której członkinie nazywano sufrażystkami. Protestowały, celowo łamiąc prawo (obywatelskie nieposłuszeństwo): przykuwały się łańcuchami do ogrodzeń, wybijały szyby i podpalały budynki. Wiele z nich, w tym sama Pankhurst, prowadziło strajki głodowe.

Kobiety ostatecznie zdobyły prawo głosu w dwóch krokach. W 1918 roku kobiety powyżej 30. roku życia otrzymały prawo głosowania i kandydowania do parlamentu, po części w podziękowaniu za pracę, jaką kobiety wykonały w czasie pierwszej wojny światowej. W 1928 roku kobiety otrzymały prawo głosu od 21. roku życia, tak samo jak mężczyźni; w tym samym roku zmarła Pankhurst. W następnym rozdziale przyjrzymy się bliżej temu, jak te daty łączą się z pierwszą wojną światową.

Przyszłość imperium: wojna burska i Kipling

Imperium Brytyjskie rosło aż do lat 20. XX wieku, ale już pod koniec XIX wieku spierano się, w jakim kierunku powinno zmierzać. Zwolennicy ekspansji twierdzili, że imperium przynosi więcej handlu i interesów. Inni uważali, że stało się za duże: na takich obszarach jak północno-zachodnia granica Indii (North West Frontier) i Afryka Południowa ciągle toczyły się walki, co pochłaniało mnóstwo zasobów. Mimo to większość Brytyjczyków wierzyła, że imperium jest na świecie „siłą dobra” (force for good).

Wojna burska (Boer War) z lat 1899–1902 sprawiła, że ta debata stała się pilniejsza. W Afryce Południowej Brytania walczyła z Burami, potomkami osadników z Niderlandów. Burowie zaciekle się bronili i wojna trwała ponad trzy lata. Wielu żołnierzy zginęło w walce, a jeszcze więcej zmarło na choroby. Część ludzi w Brytanii współczuła Burom i zaczęła się zastanawiać, czy imperium może przetrwać. W miarę rozwoju poszczególnych części imperium zdobywały one też od Brytanii więcej swobody i samorządności.

Część tego współczucia wzięła się z obozów. Armia brytyjska paliła farmy i więziła burskie kobiety i dzieci, a także czarnych Afrykanów, w obozach koncentracyjnych, gdzie warunki były straszne i zmarło ponad 20 000 burskich kobiet i dzieci. Gdy wieści o tym dotarły do Brytanii, wywołały ogromne oburzenie.

Kipling: pisarz, który wierzył w imperium

Rudyard Kipling (1865–1936) urodził się w Indiach. Później mieszkał w Indiach, Brytanii i USA. Akcja jego książek i wierszy rozgrywa się w Indiach i w Brytanii, a ich wymowa oddaje jego przekonanie, że imperium czyni na świecie dobro. W 1907 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Jego Just So Stories („Takie sobie bajeczki”) i The Jungle Book („Księga dżungli”) są popularne do dziś, a jego wiersz If („Jeżeli”) regularnie trafia w okolice szczytu, gdy Brytyjczycy głosują na swoje ulubione wiersze.

Kipling miał zaledwie 41 lat, gdy otrzymał nagrodę, i do dziś pozostaje najmłodszym laureatem literackiej Nagrody Nobla, a także pierwszym piszącym po angielsku pisarzem, który ją zdobył. Odmówił jednak tytułu szlacheckiego (knighthood), a także funkcji poety nadwornego (Poet Laureate). Chłopiec Mowgli i niedźwiedź Baloo z disnejowskiej kreskówki pochodzą właśnie z jego The Jungle Book.

Na początku XX wieku imperium było większe niż kiedykolwiek. W ciągu kilku lat miało stanąć przed najtrudniejszą dotąd próbą: wojną światową.

Podsumowanie rozdziału

Wróć: Historia