Podręcznik

Rozdział 3: Historia

Okres

1945–2020

Czytanie

ok. 25 min

Pytania

17 pytań

Wielka Brytania po 1945 roku: państwo opiekuńcze, lata sześćdziesiąte i decentralizacja

W lipcu 1945 roku Wielka Brytania właśnie wygrała drugą wojnę światową. A jednak Winston Churchill, człowiek, który poprowadził kraj przez tę wojnę, przegrał wybory powszechne (general election) z ogromną stratą. Wyborcy nie chcieli bohatera wojennego. Chcieli kraju nowego rodzaju, który zatroszczy się o ludzi „od kołyski aż po grób”.

Ten rozdział zaczyna się od tamtych wyborów i prowadzi historię aż do stycznia 2020 roku, kiedy Zjednoczone Królestwo opuściło Unię Europejską.

1. 1945Wygrywa Partia Pracy, a premierem zostaje Clement Attlee
2. 1947Niepodległość uzyskuje dziewięć krajów, w tym Indie, Pakistan i Cejlon
3. 1948Rusza Narodowa Służba Zdrowia (NHS); mieszkańcy Indii Zachodnich zostają zaproszeni do pracy w Wielkiej Brytanii
4. lata 60.Swingujące lata sześćdziesiąte: Beatlesi i Rolling Stonesi; złagodzenie przepisów o rozwodach i aborcji
5. 1973Zjednoczone Królestwo przystępuje do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG)
6. 1979Margaret Thatcher zostaje pierwszą kobietą na stanowisku premiera
7. 1982Wojna o Falklandy
8. 1997Tony Blair prowadzi Partię Pracy do zwycięstwa
9. 1998W Irlandii Północnej zostaje podpisane porozumienie wielkopiątkowe
10. 1999Rozpoczynają pracę Parlament Szkocki, Zgromadzenie Walijskie i Zgromadzenie Irlandii Północnej
11. 2007Premierem zostaje Gordon Brown
12. 2010Konserwatyści i Liberalni Demokraci tworzą rząd koalicyjny, a premierem zostaje David Cameron
13. 2015Konserwatyści zdobywają samodzielną większość; Cameron pozostaje premierem
14. 201623 czerwca Zjednoczone Królestwo głosuje za wyjściem z UE (51,9% do 48,1%); 13 lipca premierem zostaje Theresa May
15. 201924 lipca Boris Johnson zastępuje May
16. 202031 stycznia Zjednoczone Królestwo formalnie opuszcza Unię Europejską

Państwo opiekuńcze: od kołyski aż po grób

Wielka Brytania wygrała wojnę, ale jej gospodarka była wyczerpana, a ludzie chcieli zmian. W wyborach powszechnych w 1945 roku miażdżące zwycięstwo odniosła Partia Pracy (Labour), a nowym premierem (Prime Minister) został Clement Attlee. Obiecał zbudować państwo opiekuńcze (welfare state) opisane w raporcie przygotowanym w czasie wojny.

Na wynik trzeba było poczekać. Głosowano 5 lipca, ale wyniki ogłoszono dopiero 26 lipca, bo najpierw trzeba było sprowadzić do kraju głosy żołnierzy służących za granicą. Wielu wyborców nadal podziwiało Churchilla, ale uważali, że odbudowę kraju lepiej powierzyć Partii Pracy i jej obietnicy państwa opiekuńczego. Wojenną historię Churchilla znajdziesz w poprzednim rozdziale; premierem został ponownie w 1951 roku.

Raport Beveridge’a: pokonać pięciu gigantów

Raport ukazał się w 1942 roku. Napisał go ekonomista William Beveridge, a jego oficjalny tytuł brzmiał Social Insurance and Allied Services („Ubezpieczenia społeczne i usługi pokrewne”). Beveridge stwierdził, że w brytyjskim społeczeństwie jest pięć „wielkich zła (Giant Evils)”, które trzeba pokonać:

• Niedostatek (Want) (bieda i życie w potrzebie)
• Choroba (Disease)
• Niewiedza (Ignorance) (brak wykształcenia)
• Nędza (Squalor) (złe, brudne warunki mieszkaniowe)
• Bezczynność (Idleness) (tu w znaczeniu bezrobocia)

Raport stał się fundamentem nowoczesnego państwa opiekuńczego. Sam Beveridge był politykiem liberalnym, a później zasiadał w Izbie Lordów (House of Lords) jako lord Beveridge.

Aneurin Bevan i NHS

W 1948 roku minister zdrowia Aneurin „Nye” Bevan pokierował utworzeniem Narodowej Służby Zdrowia (National Health Service, NHS). Obiecywała ona każdemu podstawową opiekę zdrowotną, a pacjenci nic nie płacili, korzystając z niej (była bezpłatna w miejscu korzystania (free at the point of use)).

Nowa służba ruszyła 5 lipca 1948 roku. Tego dnia Bevan pojechał do Park Hospital pod Manchesterem, by symbolicznie „przejąć” szpital od władz lokalnych. Pierwszą pacjentką NHS była Sylvia Diggory (z domu Beckingham), 13-letnia dziewczynka leczona tam z powodu choroby wątroby. Szpital nazywa się dziś Trafford General Hospital.

Rząd stworzył też ogólnokrajowy system świadczeń, nazywany zabezpieczeniem społecznym (social security), aby ludzie mieli opiekę „od kołyski aż po grób (from the cradle to the grave)”.

W tym samym czasie rząd Attleego znacjonalizował (nationalised) kilka kluczowych gałęzi przemysłu, przekazując je na własność państwa: koleje, kopalnie węgla, gaz, wodę i elektryczność.

R. A. Butler i ustawa o edukacji z 1944 roku

Kolejną częścią państwa opiekuńczego była edukacja. Polityk Partii Konserwatywnej R. A. Butler (później lord Butler) w 1941 roku został odpowiedzialny za edukację. Wprowadził ustawę o edukacji z 1944 roku (Education Act 1944), często nazywaną ustawą Butlera (The Butler Act), która dała każdemu dziecku w Anglii i Walii bezpłatną edukację na poziomie średnim. Z tej ustawy pochodzi też podział na szkoły „podstawowe” i „średnie” (primary i secondary), który w większości regionów istnieje do dziś.

Dwaj pisarze urodzeni w Walii

Do tej części historii należą także dwaj pisarze. Pierwszy to walijski poeta Dylan Thomas (1914–1953). Uwielbiał czytać i wykonywać swoje utwory przed publicznością, także w radiu BBC. Jego najbardziej znane dzieła to słuchowisko radiowe Under Milk Wood („Pod Mlecznym Lasem”), wystawione po raz pierwszy w 1954 roku, już po jego śmierci, oraz Do Not Go Gentle into That Good Night („Nie wchodź łagodnie do tej dobrej nocy”), wiersz napisany w 1952 roku dla umierającego ojca. Zmarł w Nowym Jorku w wieku zaledwie 39 lat. Jego rodzinne miasto Swansea upamiętnia go między innymi pomnikiem i Centrum Dylana Thomasa (Dylan Thomas Centre).

Drugi to Roald Dahl (1916–1990), który urodził się w Walii w rodzinie Norwegów. W czasie drugiej wojny światowej służył w Królewskich Siłach Powietrznych (Royal Air Force, RAF), a w latach 40. zaczął publikować książki i opowiadania. Najbardziej znany jest z książek dla dzieci, choć pisał też dla dorosłych. Do najsłynniejszych należą George’s Marvellous Medicine („Magiczne lekarstwo George’a”) i Charlie and the Chocolate Factory („Charlie i fabryka czekolady”); kilka z nich zostało zekranizowanych.

Od imperium do Wspólnoty Narodów

Podczas gdy w kraju budowano państwo opiekuńcze, za granicą Imperium Brytyjskie (British Empire) zaczęło się rozpadać. W 1947 roku Wielka Brytania przyznała niepodległość dziewięciu krajom, wśród nich Indiom, Pakistanowi i Cejlonowi (dzisiejszej Sri Lance). W ciągu kolejnych 20 lat niepodległość uzyskały także kolonie w Afryce, na Karaibach i na Pacyfiku.

W tym samym okresie Wielka Brytania zbudowała własną bombę atomową. Przystąpiła też do NATO (Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego, North Atlantic Treaty Organization), nowego sojuszu utworzonego, by chronić swoich członków przed atakiem Związku Radzieckiego i jego sojuszników.

W latach 1951–1964 rządzili konserwatyści (Conservatives). W latach 50. gospodarka się odbudowała, a życie ludzi pracy stale się poprawiało. Premier Harold Macmillan wygłosił słynne przemówienie o „wietrze zmian (wind of change)”, dotyczące dekolonizacji (uzyskiwania niepodległości przez kolonie) i niepodległości krajów imperium.

Macmillan wygłosił to przemówienie w lutym 1960 roku przed parlamentem Republiki Południowej Afryki w Kapsztadzie. Stojąc przed rządem, który stosował apartheid (rozdzielanie ludzi według rasy), powiedział, że przez cały kontynent wieje „wiatr zmian” afrykańskiej świadomości narodowej i że trzeba to zaakceptować, czy się to komuś podoba, czy nie. Słuchacze nie byli zachwyceni.

Migracje po wojnie: wspólna odbudowa Wielkiej Brytanii

Choć imperium się rozpadało, Wielka Brytania szukała za granicą pomocy w kraju. Odbudowa po wojnie była ogromnym zadaniem, a w kraju poważnie brakowało rąk do pracy. Pierwszym krokiem rządu było zaproszenie do pomocy pracowników z Irlandii i innych części Europy. W 1948 roku do pracy zaproszono również mieszkańców Indii Zachodnich (West Indies), czyli Karaibów.

W latach 50. nadal brakowało pracowników, więc z powodów gospodarczych kraj dalej zachęcał ludzi do przyjazdu. Wiele branż szukało pracowników za granicą. Na przykład:

• W Indiach Zachodnich otwarto biura rekrutacyjne, które szukały kierowców autobusów.
• Firmy tekstylne i inżynieryjne z regionu Midlands i północnej Anglii wysyłały ludzi do Indii i Pakistanu, by tam szukać pracowników.

Przez mniej więcej 25 lat wiele osób przyjechało z Indii Zachodnich, Indii i Pakistanu, a później także z Bangladeszu, by pracować i zamieszkać w Wielkiej Brytanii.

Jednak pod koniec lat 60. rząd uchwalił nowe przepisy ograniczające imigrację. Od tej pory osoby, które chciały zamieszkać w Wielkiej Brytanii, musiały mieć z nią bliskie związki przez urodzenie lub pochodzenie rodziny, i liczba przyjeżdżających spadła. Mimo to na początku lat 70. Wielka Brytania przyjęła 28 000 osób pochodzenia indyjskiego wydalonych z Ugandy. Zmuszono je do wyjazdu w 1972 roku, kiedy dyktator Ugandy Idi Amin nakazał wszystkim mieszkającym tam Azjatom opuścić kraj w ciągu 90 dni. Wielu z nich miało brytyjskie paszporty, a wielu osiedliło się w miastach takich jak Leicester i od zera zbudowało własne firmy.

Swingujące lata sześćdziesiąte

Lata 60. to dekada ogromnych przemian społecznych, znana jako „swingujące lata sześćdziesiąte (the Swinging Sixties)”. Kwitły moda, kino i muzyka pop. Najbardziej znanymi zespołami tamtych lat byli The Beatles i The Rolling Stones. Wielu ludziom powodziło się lepiej niż wcześniej i wielu kupowało samochody oraz sprzęt AGD (elektryczne urządzenia domowe).

W tej dekadzie złagodzono też przepisy społeczne, na przykład dotyczące rozwodów i aborcji w Anglii, Walii i Szkocji. Poprawiła się również sytuacja kobiet w pracy. W tamtych czasach wielu pracodawców oczekiwało, że kobiety zrezygnują z pracy po ślubie. Później parlament uchwalił ustawy dające kobietom prawo do równej płacy za tę samą pracę i zakazujące pracodawcom niesprawiedliwego traktowania kobiet ze względu na płeć.

Walka o równą płacę wiele zawdzięczała jednemu strajkowi. W 1968 roku kobiety szyjące pokrowce na siedzenia samochodowe w fabryce Forda w Dagenham przerwały pracę, bo zaliczono je do pracowników „niewykwalifikowanych” i płacono im mniej. Ich strajk przyczynił się do uchwalenia ustawy o równej płacy (Equal Pay Act) z 1970 roku, a ich historię przeniesiono później na ekran w filmie Made in Dagenham.

W dziedzinie techniki Wielka Brytania i Francja wspólnie pracowały nad Concorde’em, samolotem pasażerskim, który latał szybciej niż dźwięk (był naddźwiękowy (supersonic)). W architekturze rozpowszechniły się wieżowce i nowe style oparte na betonie i stali.

Wielkie brytyjskie wynalazki XX wieku

Przez cały ten czas brytyjscy naukowcy i inżynierowie wciąż dokonywali wielkich wynalazków. Niektóre z najbardziej znanych powstały jeszcze przed 1945 rokiem, dlatego omawiamy je w dwóch grupach: przed wojną i po wojnie. Alexander Fleming, odkrywca penicyliny, należy do historii drugiej wojny światowej, więc poznałeś go w poprzednim rozdziale.

Przed wojną (lata 20. i 30.)

• Telewizja: opracowana w latach 20. przez Szkota Johna Logiego Bairda, który w 1932 roku nadał pierwszą transmisję telewizyjną z Londynu do Glasgow.
• Radar: Szkot Robert Watson-Watt zaproponował wykorzystanie fal radiowych do wykrywania samolotów wroga, a pierwsza udana próba odbyła się w 1935 roku. W czasie drugiej wojny światowej radar pomagał Wielkiej Brytanii wcześnie wykrywać niemieckie samoloty podczas bitwy o Anglię.
• Maszyna Turinga (Turing machine): pomysł teoretycznej maszyny przedstawiony przez matematyka Alana Turinga w latach 30. Stała się jedną z podstaw nowoczesnej informatyki.
• Insulina (insulin): szkocki lekarz i badacz John Macleod był jednym z odkrywców insuliny, dzięki której cukrzycę można leczyć.
• Silnik odrzutowy (jet engine): opracowany w latach 30. przez Franka Whittle’a, inżyniera Królewskich Sił Powietrznych.

Po 1945 roku

Poduszkowiec
Cockerell · lata 50.

Concorde
Wielka Brytania i Francja · 1969

Struktura DNA
Crick · 1953

Bankomat
Goodfellow · lata 60.

In vitro („dziecko z probówki”)
Edwards i Steptoe · 1978

Owca Dolly
Wilmut i Campbell · 1996

Rezonans magnetyczny
Mansfield

World Wide Web
Berners-Lee · 1990

• Poduszkowiec (hovercraft): wynaleziony w latach 50. przez sir Christophera Cockerella.
• Struktura DNA: ustalona w 1953 roku przez badaczy z uniwersytetów w Londynie i Cambridge. Francis Crick był jednym z laureatów Nagrody Nobla za to odkrycie. Ma ono ogromne znaczenie dla medycyny i dla wykrywania sprawców przestępstw.
• Radioteleskop: sir Bernard Lovell przeszedł od pracy nad radarem do astronomii. W Jodrell Bank w hrabstwie Cheshire zbudował radioteleskop, który przez wiele lat był największy na świecie i działa do dziś.
• Concorde: zbudowany wspólnie przez Wielką Brytanię i Francję. Pierwszy lot odbył w 1969 roku, pasażerów zaczął przewozić w 1976, a wycofano go ze służby w 2003 roku.
• Harrier jump jet: samolot wojskowy, który potrafi startować pionowo, zaprojektowany i opracowany w Zjednoczonym Królestwie.
• Bankomat (ATM) (po angielsku też „cash machine” lub „cashpoint”): wynaleziony przez Jamesa Goodfellowa w latach 60. Bank Barclays uruchomił pierwszy bankomat w Enfield, w północnym Londynie, w 1967 roku. Pierwszą osobą, która wypłaciła z niego pieniądze, był aktor komediowy Reg Varney.
• In vitro (IVF) (zapłodnienie pozaustrojowe): pionierami tej metody w Wielkiej Brytanii byli sir Robert Edwards i Patrick Steptoe. Pierwsze na świecie „dziecko z probówki” urodziło się w Oldham w hrabstwie Lancashire w 1978 roku. Była to Louise Brown, urodzona 25 lipca 1978 roku.
• Owca Dolly (Dolly the sheep): w 1996 roku zespół kierowany przez sir Iana Wilmuta i Keitha Campbella jako pierwszy sklonował ssaka.
• Skaner MRI (rezonans magnetyczny, magnetic resonance imaging): jednym z jego wynalazców był sir Peter Mansfield. Pozwala lekarzom zajrzeć do wnętrza ciała bez operacji.
• World Wide Web: wynalazek sir Tima Bernersa-Lee. Pierwsze informacje przesłano przez sieć 25 grudnia 1990 roku.

Lata 70.: kłopoty gospodarcze i „the Troubles”

W latach 50. i 60. większość ludzi przyzwyczaiła się do stałej pracy i rosnących płac. Pod koniec lat 70. długi powojenny boom dobiegł końca. Ceny i koszty surowców gwałtownie wzrosły, a wartość funta wobec innych walut ciągle się zmieniała. Spowodowało to problemy z bilansem płatniczym (balance of payments): towary, które Wielka Brytania kupowała za granicą, były warte więcej niż te, które za granicę sprzedawała.

Wiele branż i usług dotknęły strajki, a stosunki między związkami zawodowymi a rządem stały się napięte. Część ludzi zaczęła uważać, że związki zawodowe mają zbyt dużą władzę i szkodzą krajowi.

Szczególnie zapamiętano dwie zimy. Na początku 1974 roku strajk górników spowodował braki prądu i firmy mogły korzystać z elektryczności tylko trzy dni w tygodniu; nazwano to „trzydniowym tygodniem” (Three-Day Week). Zimą 1978/79 roku przyszła fala wielkich strajków. Śmieci piętrzyły się na ulicach, bo nie miał ich kto wywozić, a gazety, sięgając po słowa Szekspira, nazwały ten okres „zimą niezadowolenia” (Winter of Discontent). Przyczyniło się to do zwycięstwa Margaret Thatcher w wyborach w 1979 roku.

Lata 70. były też najgorszym okresem konfliktu w Irlandii Północnej. Ci, którzy chcieli przyłączenia Irlandii Północnej do Republiki Irlandii, i ci, którzy chcieli, by pozostała w Zjednoczonym Królestwie, tkwili w długim konflikcie znanym jako „the Troubles” (dosłownie „kłopoty” lub „niepokoje”). W 1972 roku rząd Zjednoczonego Królestwa zawiesił parlament Irlandii Północnej i zaczął rządzić nią bezpośrednio z Londynu. W dekadach po 1969 roku w przemocy w Irlandii Północnej zginęło około 3000 osób.

Ta sama dekada dała też Irlandii Północnej sportową bohaterkę: Mary Peters. Urodziła się w Manchesterze, a jako dziecko przeprowadziła się do Irlandii Północnej. W 1972 roku zdobyła olimpijski złoty medal w pięcioboju (pentathlon; jedna konkurencja złożona z pięciu dyscyplin lekkoatletycznych). Później zbierała pieniądze na miejscową lekkoatletykę, kierowała brytyjską kobiecą reprezentacją olimpijską i nadal działała na rzecz promocji sportu i turystyki w Irlandii Północnej. Za tę pracę w 2000 roku otrzymała tytuł Dame.

Wspólny Rynek i Unia Europejska

Lata 70. przyniosły też wielką zmianę w miejscu Wielkiej Brytanii w Europie. W 1957 roku sześć krajów utworzyło Europejską Wspólnotę Gospodarczą (European Economic Community, EEC), po polsku EWG: Francja, Niemcy Zachodnie, Włochy, Belgia, Holandia i Luksemburg. Często nazywano ją „Wspólnym Rynkiem” (Common Market), bo jej członkowie mogli swobodnie handlować między sobą. Kiedy w 1993 roku powstała Unia Europejska (European Union, EU), EWG stała się jej częścią. Zjednoczone Królestwo było pełnoprawnym członkiem UE, ale nigdy nie zamieniło funta na euro (nie używało euro). Następnie 31 stycznia 2020 roku formalnie z niej wystąpiło. Historię tego, jak do tego doszło, znajdziesz na końcu rozdziału.

Przystąpienie nie było łatwe. Zjednoczone Królestwo po raz pierwszy złożyło wniosek w latach 60., ale prezydent Francji Charles de Gaulle dwukrotnie powiedział „nie”, w 1963 i 1967 roku. Dopiero po jego odejściu z urzędu w 1969 roku Zjednoczone Królestwo mogło przystąpić, co nastąpiło w 1973 roku. W 1975 roku przeprowadzono referendum i około dwóch trzecich głosujących opowiedziało się za pozostaniem.

Thatcher i Major: 18 lat rządów konserwatystów (1979–1997)

Po strajkach lat 70. wyborcy zwrócili się w 1979 roku ku zupełnie innemu przywódcy. Margaret Thatcher była pierwszą kobietą na stanowisku premiera Wielkiej Brytanii. Kierowała rządem Partii Konserwatywnej w latach 1979–1990, dłużej niż jakikolwiek inny premier XX wieku. Jej ojciec prowadził sklep spożywczy w Grantham w hrabstwie Lincolnshire; ona sama studiowała chemię i zdobyła wykształcenie prawnicze. W 1959 roku została posłanką, w 1970 roku ministrem edukacji i nauki (Secretary of State for Education and Science), a w 1975 roku przewodniczącą Partii Konserwatywnej.

Jej rząd radykalnie zmienił gospodarkę:

• Państwowe przedsiębiorstwa sprywatyzowano (privatised), czyli sprzedano prywatnym firmom, a nowe ustawy ograniczyły władzę związków zawodowych.
• Deregulacja (deregulation), czyli zniesienie wielu przepisów i kontroli, pomogła londyńskiemu City (City of London) stać się światowym centrum inwestycji, ubezpieczeń i innych usług finansowych.
• Przemysł stoczniowy, górnictwo węglowe i inne tradycyjne gałęzie przemysłu podupadły.

Za granicą ściśle współpracowała z prezydentem USA Ronaldem Reaganem. Była też jednym z pierwszych zachodnich przywódców, którzy z zadowoleniem przyjęli nowy styl przywództwa w Związku Radzieckim, a te zmiany ostatecznie pomogły zakończyć zimną wojnę.

Jej słynny przydomek „Żelazna Dama” (Iron Lady) wymyślili w rzeczywistości przeciwnicy. Pojawił się po raz pierwszy w 1976 roku w Red Star („Czerwonej Gwieździe”), gazecie armii radzieckiej, jako krytyka jej twardej postawy wobec Związku Radzieckiego. Spodobał jej się jednak i później sama używała go w przemówieniach.

W 1982 roku Argentyna zaatakowała Falklandy (Falkland Islands), brytyjskie terytorium zamorskie na południowym Atlantyku. Wielka Brytania wysłała morski zespół operacyjny i odzyskała wyspy drogą militarną.

W 1990 roku Thatcher zastąpił na stanowisku premiera John Major. Pomógł on rozpocząć proces pokojowy (peace process) w Irlandii Północnej.

Blair, Brown i decentralizacja (1997–2010)

W 1997 roku Tony Blair poprowadził Partię Pracy do zwycięstwa. Jego rząd przeprowadził decentralizację (devolution), czyli przekazanie części uprawnień parlamentu Zjednoczonego Królestwa poszczególnym narodom wchodzącym w jego skład. Utworzył Parlament Szkocki (Scottish Parliament) i Zgromadzenie Walijskie (Welsh Assembly); oba rozpoczęły pracę w 1999 roku.

• Parlament Szkocki ma szerokie uprawnienia do stanowienia własnych praw.
• Zgromadzenie Walijskie otrzymało mniejsze uprawnienia ustawodawcze, ale dużą kontrolę nad usługami publicznymi.

W Irlandii Północnej rząd Blaira kontynuował proces pokojowy zapoczątkowany przez Majora, a w 1998 roku podpisano porozumienie wielkopiątkowe (Good Friday Agreement), nazywane też porozumieniem belfastskim (Belfast Agreement). Zgromadzenie Irlandii Północnej (Northern Ireland Assembly) wybrano po raz pierwszy w 1999 roku, ale w 2002 roku zawieszono jego działalność i przywrócono ją dopiero w 2007 roku. Większość ugrupowań paramilitarnych (zbrojnych grup niebędących częścią oficjalnej armii) zniszczyła już swoją broń i zaprzestała działalności.

W 2007 roku Gordon Brown zastąpił Blaira na stanowisku premiera.

Afganistan i Irak

W latach 90. Wielka Brytania odegrała wiodącą rolę w siłach międzynarodowych, które wyzwoliły Kuwejt (po inwazji Iraku w 1990 roku), oraz w konflikcie w byłej Jugosławii. Po 2000 roku brytyjskie wojsko brało udział w światowej walce z terroryzmem, w tym w operacjach wojskowych w Iraku i Afganistanie. Ostatnie brytyjskie oddziały bojowe opuściły Irak w 2009 roku. W Afganistanie Zjednoczone Królestwo wchodziło w skład Międzynarodowych Sił Wsparcia Bezpieczeństwa (ISAF, International Security Assistance Force), działających z mandatu Organizacji Narodów Zjednoczonych; Afgańczycy mieli przejąć odpowiedzialność za bezpieczeństwo do końca 2014 roku.

Lata 2010–2020: koalicja, referendum i brexit

Trzynaście lat rządów Partii Pracy zakończyło się w wyborach powszechnych w maju 2010 roku, w których żadna partia nie zdobyła większości mandatów. Nie zdarzyło się to w Wielkiej Brytanii od lutego 1974 roku. Konserwatyści i Liberalni Demokraci (Liberal Democrats) utworzyli rząd koalicyjny (coalition). Przywódca konserwatystów David Cameron został premierem, a przywódca Liberalnych Demokratów Nick Clegg wicepremierem.

2015: zaskakująca większość

Przed wyborami powszechnymi 7 maja 2015 roku niemal wszystkie sondaże przewidywały kolejny „zawieszony parlament” (hung parliament), w którym żadna partia nie ma większości. Tymczasem konserwatyści zdobyli dość mandatów, by rządzić samodzielnie, po raz pierwszy od 1992 roku uzyskując bezwzględną większość, a David Cameron pozostał premierem. Ich dawni partnerzy koalicyjni, Liberalni Demokraci, spadli z 57 mandatów do zaledwie 8.

Wynik zaskoczył niemal wszystkich. Gdy o 22:00 w wieczór wyborczy BBC opublikowało sondaż exit poll, dawał on Liberalnym Demokratom tylko około 10 mandatów. Paddy Ashdown, były przywódca tej partii, powiedział na żywo w telewizji, że jeśli sondaż okaże się trafny, publicznie zje swój kapelusz. Rzeczywisty wynik był dla jego partii jeszcze gorszy: 8 mandatów.

23 czerwca 2016: referendum w sprawie UE

Cameron obiecał, że rząd konserwatystów pozwoli obywatelom zdecydować, czy Zjednoczone Królestwo ma pozostać w Unii Europejskiej. Referendum (referendum), czyli głosowanie całego kraju w jednej sprawie, odbyło się 23 czerwca 2016 roku. Cameron prowadził kampanię za pozostaniem, ale wynik okazał się odwrotny, choć niewielką przewagą: 51,9% głosowało za wyjściem, a 48,1% za pozostaniem. Udział wzięło ponad 72% zarejestrowanych wyborców. Anglia i Walia głosowały za wyjściem, a większość wyborców w Szkocji i Irlandii Północnej chciała pozostać. Następnego ranka Cameron ogłosił, że ustąpi.

May, Johnson i dzień wyjścia

13 lipca 2016 roku Camerona zastąpiła Theresa May, wcześniej ministra spraw wewnętrznych (Home Secretary). Była drugą kobietą na stanowisku premiera, po Margaret Thatcher. Jej zadaniem było uzgodnienie z UE warunków wyjścia, ale na początku 2019 roku posłowie trzykrotnie odrzucili wynegocjowane przez nią porozumienie, a w maju tego roku ogłosiła, że ustąpi. Jej następcą 24 lipca 2019 roku został Boris Johnson, były burmistrz Londynu. W grudniu 2019 roku rozpisał wybory powszechne pod hasłem „Get Brexit Done” („Dokończmy brexit”) i zdobył dużą większość.

O 23:00 czasu brytyjskiego 31 stycznia 2020 roku Zjednoczone Królestwo formalnie opuściło Unię Europejską, 47 lat po przystąpieniu. To wyjście nazwano brexitem (Brexit), od „British exit”, czyli „brytyjskie wyjście”. Na tym też kończy się nasza opowieść.

Sam moment minął spokojnie. Niektórzy chcieli, by o 23:00 zabrzmiał Big Ben, ale dzwon wyciszono na czas remontu wieży Elżbiety (Elizabeth Tower) i z pomysłu zrezygnowano. Zamiast tego na fasadzie Downing Street 10 wyświetlono zegar odliczający czas, a Mennica Królewska (Royal Mint) wydała monetę 50 pensów z datą 31 stycznia 2020 roku i napisem „Peace, prosperity and friendship with all nations” („Pokój, dobrobyt i przyjaźń ze wszystkimi narodami”).

W epoce kamienia ludzie mogli przejść z Wielkiej Brytanii do kontynentalnej Europy pieszo; w 2020 roku Zjednoczone Królestwo opuściło Unię Europejską. Między tymi dwoma momentami rozciąga się długa historia, która uczyniła ten kraj takim, jakim jest dziś.

Podsumowanie rozdziału