Podręcznik

Rozdział 3: Historia

Okres

1603–1714

Czytanie

ok. 18 min

Pytania

17 pytań

Stuartowie: wojna domowa, wielki pożar i chwalebna rewolucja

Króla sądzi jego własny parlament i król traci głowę. Jedenaście lat później jego syn zostaje zaproszony z powrotem, by objąć tron. Niecałe trzydzieści lat potem parlament sprowadza z zagranicy małżeństwo, które ma zostać królem i królową, pod jednym warunkiem: odtąd monarcha musi słuchać parlamentu.

W ciągu mniej więcej stu lat panowania Stuartów (the Stuarts) Brytania przeszła od zasady „decyduje król” do zasady „decyduje parlament”. Po drodze była zaraza, pożar, który strawił pół Londynu, i teoria grawitacji Newtona.

1. 1603Jakub VI, król Szkocji (James VI of Scotland), zostaje także królem Anglii jako Jakub I (James I)
2. 1611Ukazuje się Biblia króla Jakuba (King James Version)
3. 1642Wybucha angielska wojna domowa (English Civil War): kawalerowie przeciwko okrągłogłowym
4. 1649Karol I (Charles I) zostaje stracony, a Anglia staje się republiką
5. 1660Restauracja (the Restoration): Karol II (Charles II) wraca do kraju i zostaje królem
6. 1665–66Wielka zaraza (Great Plague) i wielki pożar Londynu (Great Fire of London)
7. 1679Akt habeas corpus (Habeas Corpus Act)
8. 1688Chwalebna rewolucja (Glorious Revolution): Wilhelm Orański (William of Orange) zastępuje Jakuba II (James II)
9. 1689Bill of Rights (Karta praw) – początek monarchii konstytucyjnej
10. 1707Akt unii (Act of Union) tworzy Królestwo Wielkiej Brytanii (Kingdom of Great Britain)
11. 1714Umiera królowa Anna (Queen Anne) i kończy się epoka Stuartów

1603: jeden król, dwie korony

Elżbieta I nigdy nie wyszła za mąż i gdy zmarła w 1603 roku, nie pozostawiła dzieci. Tron przypadł jej krewnemu: synowi Marii Stuart, królowej Szkotów, który był już królem Szkocji jako Jakub VI. Jednocześnie objął korony Anglii, Walii i Irlandii, gdzie znano go jako Jakuba I.

Od tej pory Anglia i Szkocja miały wspólnego króla, ale Szkocja wciąż była odrębnym krajem, z własnym parlamentem i własnym prawem. W przeciwieństwie do matki Jakub I był protestantem.

Dlatego ten sam człowiek ma dwa numery. Szkocja miała już wcześniej pięciu królów o imieniu Jakub, ale Anglia nie miała żadnego, więc w Szkocji był „Szóstym”, a w Anglii „Pierwszym”. Zdarza się to później jeszcze kilka razy, a na teście lubią o to pytać.

Biblia króla Jakuba

Jednym z największych osiągnięć panowania Jakuba I był nowy angielski przekład Biblii. To Biblia króla Jakuba (King James Version), zwana też Wersją autoryzowaną (Authorised Version), która ukazała się w 1611 roku. Nie była to pierwsza Biblia po angielsku, ale wiele Kościołów protestanckich używa jej do dziś.

Jej druk nie zawsze szedł gładko. W 1631 roku pewien londyński drukarz wydał nową edycję, ale w jednym z dziesięciu przykazań pominął słowo „nie” (not), przez co tekst mówił czytelnikom: „Thou shalt commit adultery” („Cudzołóż”, czyli bądź niewierny mężowi lub żonie). To wydanie zyskało miano „Bezbożnej Biblii” (Wicked Bible). Drukarze dostali ogromną grzywnę, większość egzemplarzy zniszczono i do dziś zachowało się tylko kilka.

Spisek prochowy i flaga Unii

W 1605 roku grupa katolików zaplanowała wysadzenie w powietrze budynków parlamentu (Houses of Parliament) i zabicie protestanckiego króla Jakuba I. Plan się nie powiódł, a Guy Fawkes, który pilnował prochu, został schwytany na miejscu. Brytyjczycy wciąż upamiętniają to wydarzenie fajerwerkami co roku 5 listopada, w Bonfire Night (Noc Ognisk).

W 1606 roku flagi Anglii i Szkocji połączono, tworząc pierwszą flagę Unii (Union Flag). Nie ma na niej czerwonego smoka Walii, ponieważ Walia była już wtedy połączona z Anglią ustawami Henryka VIII, o których była mowa w poprzednim rozdziale.

Irlandia: plantacje w Ulsterze

Irlandia, trzecie królestwo Jakuba I, wciąż była w większości katolicka, a próby narzucenia jej wiary protestanckiej przez Tudorów pozostawiły głęboki gniew. Za Elżbiety I i Jakuba I wielu Irlandczyków opierało się rządom protestanckiego rządu Anglii i doszło do kilku buntów. Odpowiedzią angielskiego rządu było zachęcanie protestantów ze Szkocji i Anglii do przenoszenia się do Ulsteru (Ulster) na północy Irlandii i przejmowania ziemi należącej do katolickich właścicieli ziemskich.

Te nowe społeczności nazywano plantacjami (plantations). Wielu przybyszów pochodziło z południowo-zachodniej Szkocji, a część ziemi przekazano kompaniom z Londynu. Później Jakub I założył podobne plantacje także w innych częściach Irlandii. Plantacje spowodowały głębokie problemy w Anglii, Szkocji i Irlandii, które trwały przez stulecia.

Cechy rzemieślnicze londyńskiego City dokładały się do plantacji, więc w 1613 roku miasto Derry na północy Irlandii przemianowano na „Londonderry”. Nawet dziś to, której nazwy ktoś używa, często zdradza jego poglądy polityczne, a plantacje są jednym z korzeni podziału między protestantami a katolikami w Irlandii Północnej.

Król kontra parlament: boskie prawo królów

Tymczasem w Anglii narastał większy spór o to, kto naprawdę sprawuje władzę: król czy parlament. Elżbieta I bardzo zręcznie radziła sobie z parlamentem. Umiała lawirować między tym, czego chciała ona, czego chciała Izba Lordów (House of Lords) i czego chciała Izba Gmin (House of Commons), w miarę jak Izba Gmin stawała się coraz bardziej protestancka.

Królowie, którzy przyszli po niej, nie byli tak zręczni. Jakub I i jego syn Karol I wierzyli w boskie prawo królów (Divine Right of Kings): przekonanie, że to sam Bóg wybiera króla, więc król nie potrzebuje zgody parlamentu na nic, co robi.

Karol I, który został królem Anglii, Walii, Irlandii i Szkocji, rządził właśnie w ten sposób. Kiedy parlament nie zgadzał się z jego polityką religijną i zagraniczną, po prostu przestał go zwoływać. Przez 11 lat próbował wszelkich sposobów, by zdobyć pieniądze bez zgody parlamentu, aż kłopoty w Szkocji zmusiły go do ponownego zwołania parlamentu.

Angielska wojna domowa

Iskrą był modlitewnik. Karol I chciał, by nabożeństwa w Kościele Anglii były bardziej uroczyste, więc wprowadził poprawiony modlitewnik (Prayer Book). Próbował też zmusić prezbiteriański (Presbyterian) Kościół w Szkocji do jego używania. Szkoci się wściekli i zebrali armię.

Kiedy w 1637 roku nowego modlitewnika po raz pierwszy użyto w katedrze St Giles w Edynburgu, nabożeństwo zamieniło się w chaos. Według popularnej opowieści przekupka imieniem Jenny Geddes tak się rozgniewała, że rzuciła swoim stołkiem w duchownego. Historycy nie są pewni, czy w ogóle istniała, więc to zapewne legenda, ale w katedrze wciąż stoi rzeźba upamiętniająca ją.

Karol I nie miał pieniędzy na armię przeciwko Szkotom, więc w 1640 roku musiał zwołać parlament i poprosić o fundusze. Wielu jego członków było jednak purytanami (Puritans): protestantami, którzy chcieli, by nauczanie religijne i nabożeństwa były surowe i proste. Nie podobały im się religijne poglądy króla i nawet gdy szkocka armia wkroczyła do Anglii, parlament nie dał mu pieniędzy.

Potem bunt wybuchł także w Irlandii, ponieważ irlandzcy katolicy przestraszyli się rosnącej siły purytanów. Parlament wykorzystał okazję i zażądał kontroli nad angielską armią, co odebrałoby królowi bardzo dużo władzy. Karol stracił cierpliwość. Osobiście wszedł do Izby Gmin, by aresztować pięciu przywódców parlamentu, ale ktoś ich ostrzegł i zdążyli wyjść.

Od tamtego dnia żaden monarcha nie postawił stopy w Izbie Gmin. Co roku podczas uroczystego otwarcia parlamentu (State Opening of Parliament) urzędnik, który w imieniu monarchy przychodzi wezwać posłów, zwany „Black Rod” (Czarna Laska), podchodzi do drzwi Izby Gmin, a posłowie zatrzaskują mu je przed nosem. Black Rod musi wtedy zapukać trzy razy, zanim zostanie wpuszczony – to przypomnienie, że Izba Gmin nie pozwoli monarsze wtargnąć do środka.

W 1642 roku wybuchła wojna domowa między królem a parlamentem. Kraj podzielił się na dwa obozy:

Kawalerowie (Cavaliers)
Po stronie króla. Zapamiętani z długich kręconych włosów i kapeluszy z piórami.

Okrągłogłowi (Roundheads)
Po stronie parlamentu. Nazwa wzięła się od krótko ostrzyżonych włosów niektórych z nich.

Oliver Cromwell i 11 lat bez króla

Wojska parlamentu pokonały armię króla pod Marston Moor, a następnie pod Naseby. Do 1646 roku było jasne, że król przegrał wojnę.

Karol I był więziony przez armię parlamentu, ale nadal odmawiał jakiegokolwiek porozumienia z parlamentem. W 1649 roku został stracony.

Commonwealth (Wspólnota)

Anglia stała się republiką, znaną jako Commonwealth (Wspólnota), bez króla ani królowej. Na początku nikt nie wiedział dokładnie, jak należy rządzić krajem, i w praktyce władzę sprawowała armia.

Jednego z generałów armii, Olivera Cromwella (Oliver Cromwell), wysłano do Irlandii. Wciąż trwał tam bunt, który wybuchł w 1641 roku, a do tego działała armia walcząca za króla. Cromwell zmusił Irlandczyków do posłuszeństwa angielskiemu parlamentowi, ale jego metody były tak brutalne, że w Irlandii do dziś toczą się o niego spory.

Szkocja nigdy nie zaakceptowała zabicia Karola I. Szkoci ogłosili królem jego syna, Karola II, i koronowali go w Szkocji. Karol II wkroczył do Anglii na czele szkockiej armii, ale Cromwell pokonał go pod Dunbar i ponownie pod Worcesterem (Worcester). Karol uciekł spod Worcesteru, w pewnym momencie ukrywając się na dębie, i w końcu zbiegł do Europy. Teraz parlament kontrolował także Szkocję.

Dąb rósł w Boscobel, w środkowej Anglii, a żołnierze, którzy go szukali, przechodzili tuż pod nim. Gdy Karol został królem, tę historię opowiadano w kółko, a „The Royal Oak” (Królewski Dąb) stał się jedną z najczęstszych nazw pubów w Wielkiej Brytanii. Łowcy pamiątek stopniowo pocięli pierwotne drzewo na kawałki; dąb, który rośnie tam dziś, wyrósł z żołędzia jednego z jego potomków.

Po Irlandii i Worcesterze wszyscy uważali Cromwella za przywódcę nowej republiki. Przyjął tytuł Lorda Protektora (Lord Protector) i rządził aż do śmierci w 1658 roku. Następnie Lordem Protektorem został jego syn Richard, ale nie potrafił zapanować ani nad armią, ani nad rządem. Kraj był już wtedy 11 lat bez monarchy, a bez Cromwella nie było oczywistego przywódcy ani ustalonego sposobu rządzenia. Wielu ludzi tęskniło za stabilnością i zaczęto mówić o przywróceniu króla.

Cromwell nigdy nie był królem: w 1657 roku parlament zaproponował mu koronę, a on ją odrzucił. Po powrocie Karola II ciało Cromwella wykopano i powieszono, a jego głowę zatknięto na palu na dachu Westminster Hall, gdzie pozostała przez ponad dwadzieścia lat. Potem przez prawie trzy stulecia przechodziła z rąk do rąk, aż w 1960 roku pochowano ją w Sidney Sussex College w Cambridge, gdzie Cromwell studiował.

Restauracja: Karol II wraca

W maju 1660 roku parlament poprosił Karola II, który żył na wygnaniu w Niderlandach, o powrót. Został koronowany na króla wszystkich czterech krajów: Anglii, Walii, Szkocji i Irlandii. Powiedział wprost, że nie chce już nigdy więcej „ruszać w podróże”.

Karol II wiedział, że nie zawsze może postawić na swoim; czasem będzie musiał dogadać się z parlamentem. Przez większość czasu parlament popierał jego zamiary. Kościół Anglii ponownie stał się Kościołem oficjalnym, a ani katolicy, ani purytanie nie mogli sprawować władzy.

1665: wielka zaraza; 1666: wielki pożar

W 1665 roku przez Londyn przetoczyła się zaraza (wielka zaraza, Great Plague), zabijając tysiące ludzi; najbardziej ucierpiały najbiedniejsze dzielnice. Potem, w 1666 roku, wielki pożar Londynu (Great Fire of London) strawił dużą część miasta. Spłonęło wiele kościołów, a także dawna katedra św. Pawła (St Paul's Cathedral).

Miasto odbudowano, a nową katedrę św. Pawła zaprojektował słynny architekt sir Christopher Wren (Sir Christopher Wren). Samuel Pepys prowadził dziennik, w którym opisywał to, co widział. Wydrukowano go wiele lat później i ludzie czytają go do dziś.

Pożar wybuchł w piekarni przy Pudding Lane i trwał cztery dni, niszcząc około 13 000 domów. Pepys zapisał w dzienniku, że wykopał w ogrodzie dół i zakopał w nim wino oraz ser parmezan, licząc, że przetrwają. Dziś Pomnik Wielkiego Pożaru (Monument to the Great Fire) ma 61 metrów wysokości – dokładnie tyle, ile wynosi jego odległość od miejsca, w którym stała piekarnia. Sam Wren jest pochowany w katedrze św. Pawła, a na jego nagrobku widnieje łaciński napis: „Czytelniku, jeśli szukasz jego pomnika, rozejrzyj się wokół”.

Akt habeas corpus

W 1679 roku wszedł w życie Akt habeas corpus (Habeas Corpus Act), który do dziś ma ogromne znaczenie. Habeas corpus to łacińskie wyrażenie, które oznacza mniej więcej „masz stawić osobę przed sądem”. Ustawa gwarantowała, że nikogo nie można uwięzić bez podstawy prawnej, a każdy więzień ma prawo do rozpatrzenia swojej sprawy przez sąd.

Ustawa przeszła ledwo, ledwo. Według Gilberta Burneta, ówczesnego biskupa, gdy Izba Lordów nad nią głosowała, jeden z lordów liczących głosy dla żartu policzył bardzo grubego lorda jako dziesięciu, więc ustawa przeszła dzięki kilku „dodatkowym” głosom. To zabawna historia, której nie da się udowodnić, ale zapiski rzeczywiście pokazują, że głosowanie było niezwykle wyrównane.

Royal Society i Newton

Karol II kochał naukę. Za jego panowania założono Royal Society (Towarzystwo Królewskie), by wspierać „wiedzę przyrodniczą”, czyli badanie świata przyrody. Żadne inne towarzystwo naukowe na świecie nie istnieje dłużej: jest to najstarsze wciąż działające towarzystwo naukowe. Dwaj z jego pierwszych członków to Edmond Halley, który obliczył, kiedy powróci słynna kometa (nazwano ją od jego nazwiska kometą Halleya), oraz sir Isaac Newton (Sir Isaac Newton).

Kometa Halleya to ta sama, którą wyhaftowano na tkaninie z Bayeux w rozdziale o 1066 roku. Halley obliczył, że powraca mniej więcej co 76 lat, i przewidział jej powrót w 1758 roku, ale zmarł w 1742 roku, więc jej nie zobaczył. W Boże Narodzenie 1758 roku kometa naprawdę powróciła i nazwano ją jego imieniem.

Newton (1643–1727) pochodził z Lincolnshire we wschodniej Anglii. Nauką zainteresował się jako student Uniwersytetu Cambridge (Cambridge University). Jego najbardziej znana książka to Philosophiae Naturalis Principia Mathematica („Matematyczne zasady filozofii przyrody”). Wyjaśnił w niej, że grawitacja działa tak samo w całym wszechświecie. Odkrył też, że białe światło zawiera wszystkie kolory tęczy.

Historię o jabłku Newton sam opowiedział przyjacielowi, gdy był już starym człowiekiem: siedział w ogrodzie rodzinnego domu, zobaczył spadające jabłko i zaczął się zastanawiać, dlaczego jabłka zawsze spadają prosto w dół. Część o tym, że jabłko spadło mu na głowę, dodano później. Potomek tamtej jabłoni wciąż rośnie przy bramie Trinity College w Cambridge.

Jakub II i chwalebna rewolucja

Po śmierci Karola II korona przeszła na jego brata. Nowy król był katolikiem. W Anglii, Walii i Irlandii był Jakubem II (James II), w Szkocji – Jakubem VII (James VII).

Jakub II faworyzował katolików i niektórych z nich mianował oficerami armii, choć zabraniała tego ustawa parlamentu. Ignorował parlament, a nawet kazał aresztować kilku biskupów Kościoła Anglii. Ludzie w Anglii obawiali się, że chce z powrotem uczynić kraj katolickim.

Na początku jednak nie martwiono się zbytnio, ponieważ następnymi w kolejce do tronu były jego dwie córki, obie gorliwe protestantki. Potem, w 1688 roku, królowa urodziła syna. Nagle wyglądało na to, że następny król też będzie katolikiem.

Rewolucja bez rozlewu krwi

Starsza córka Jakuba II, Maria, poślubiła swojego kuzyna, Wilhelma Orańskiego (William of Orange). Wilhelm był protestantem i rządził Niderlandami. W 1688 roku grupa wpływowych angielskich protestantów poprosiła Wilhelma, by przybył z armią i objął tron.

Kiedy Wilhelm przybył, nikt z nim nie walczył. Jakub II uciekł do Francji, zostawiając tron Wilhelmowi. W Anglii, Walii i Irlandii był on Wilhelmem III (William III), a w Szkocji Wilhelmem II (William II). Rządził wspólnie ze swoją żoną, Marią II (Mary II).

Później nazwano to „chwalebną rewolucją”. Była „chwalebna”, ponieważ w Anglii nie stoczono żadnych bitew, oraz dlatego, że zapewniła władzę parlamentu: odtąd żaden monarcha nie mógł po prostu rządzić sam.

Wilhelm wylądował w Torbay w południowo-zachodniej Anglii 5 listopada 1688 roku, dokładnie 83 lata po spisku prochowym, a protestanci uznali to za znak od Boga. Jakub II, uciekając, podobno wrzucił do Tamizy Wielką Pieczęć (Great Seal), symbol władzy królewskiej. Krążyła też plotka, że jego synek wcale nie był dzieckiem królowej, tylko niemowlęciem przemyconym do jej komnaty w ogrzewaczu do łóżka (zakrytym metalowym naczyniu do ogrzewania pościeli). Była to propaganda polityczna i nie ma na to żadnych dowodów.

Boyne, Killiecrankie i Glencoe

Jakub II był zdecydowany odzyskać koronę. Wspierany przez francuskie wojska wylądował w Irlandii. W 1690 roku w Irlandii Wilhelm pokonał go w bitwie nad Boyne (Battle of the Boyne) – zwycięstwo to niektórzy mieszkańcy Irlandii Północnej świętują do dziś. Wilhelm odzyskał kontrolę nad Irlandią, a Jakub ponownie uciekł do Francji. Potem Kościół katolicki w Irlandii podlegał wielu ograniczeniom, a irlandzkich katolików wykluczono z rządu.

Jakub miał zwolenników także w Szkocji. Zbrojne powstanie w jego imieniu szybko stłumiono pod Killiecrankie. Następnie każdemu szkockiemu klanowi nakazano złożyć przysięgę uznającą Wilhelma za króla. MacDonaldowie z Glencoe (MacDonalds of Glencoe) nie dotrzymali terminu i za karę zostali wymordowani. Ta masakra sprawiła, że część Szkotów głęboko nie ufała nowemu rządowi.

Niektórzy wciąż uważali, że to Jakub jest prawowitym królem, zwłaszcza w Szkocji. Część z nich poszła za nim na wygnanie do Francji, inni popierali go potajemnie. Zwolenników Jakuba nazywano jakobitami (Jacobites), od Jacobus, łacińskiej formy imienia Jakub. Ich historia ciągnie się w następnym rozdziale.

Bill of Rights: początek monarchii konstytucyjnej

Podczas koronacji Wilhelma i Marii odczytano Deklarację praw (Declaration of Rights). Potwierdzała ona, że król nie może już nakładać podatków ani sprawować sądów bez zgody parlamentu. Odtąd władza była dzielona między Koronę a parlament zupełnie inaczej i nigdy już nie wróciło to do dawnego stanu.

Następnie Bill of Rights (Karta praw) z 1689 roku zapisał w prawie, do czego parlament jest uprawniony i jak daleko może sięgać władza króla:

Parlament decyduje, kto może zostać monarchą, a monarcha musi być protestantem

Nowy parlament trzeba wybierać co najmniej co 3 lata

Co roku monarcha musi prosić parlament o zatwierdzenie pieniędzy na armię i marynarkę wojenną

Skutek: król potrzebuje ministrów, którzy zdobędą większość głosów w obu izbach

Wigowie i torysi: początek polityki partyjnej

W parlamencie powstały dwie główne grupy: wigowie (Whigs) i torysi (Tories). Tak zaczęła się polityka partyjna. Dzisiejszą Partię Konserwatywną (Conservative Party) wciąż czasem nazywa się torysami.

Obie nazwy zaczęły się jako obelgi ze strony przeciwników. „Whig” ma podobno pochodzić od szkockiego określenia zbuntowanych prezbiterian, a „Tory” od irlandzkiego słowa oznaczającego banitę lub rabusia. Po tym, jak długo ich tak nazywano, obie strony zaczęły używać tych nazw z dumą.

Wolna prasa i monarchia konstytucyjna

Lata po 1688 roku miały też ogromne znaczenie dla wolnej prasy, czyli gazet i innych druków, których rząd nie kontroluje. Od 1695 roku każdy mógł wydawać gazetę bez wcześniejszego uzyskania rządowej licencji, a liczba gazet szybko rosła.

Nowe prawa po 1688 roku oznaczały początek monarchii konstytucyjnej (constitutional monarchy), w której król lub królowa musi rządzić w granicach wyznaczonych przez parlament. Monarcha wciąż miał duże znaczenie, ale nie mógł przeforsować polityki ani działań, którym sprzeciwiał się parlament. Po Wilhelmie III ministrowie króla stopniowo zyskiwali więcej władzy niż monarcha.

Nie była to jednak jeszcze nowoczesna demokracja. Bardzo niewiele osób mogło głosować na posłów do parlamentu: tylko mężczyźni posiadający określony majątek, a kobiety w ogóle nie miały prawa głosu. W niektórych okręgach jedna bogata rodzina decydowała, kto zostanie wybrany; takie okręgi nazywano „okręgami kieszonkowymi (pocket boroughs)”. W innych prawie nikt nie miał prawa głosu; nazywano je „zgniłymi okręgami (rotten boroughs)”.

Najsłynniejszym zgniłym okręgiem było Old Sarum koło Salisbury. Prawie nikt tam nie mieszkał: było tylko opuszczone wzgórze i garstka właścicieli ziemskich z prawem głosu. A jednak wybierało dwóch posłów do parlamentu, dopóki ustawa reformująca (Reform Act) z 1832 roku go nie zlikwidowała.

Rosnąca ludność: nowi przybysze

Podczas gdy królowie i parlament walczyli o władzę, zmieniało się też zwykłe życie. W tych latach wielu ludzi z Brytanii i Irlandii wypływało, by zacząć nowe życie w koloniach w Ameryce i gdzie indziej. W tym samym czasie przybywali nowi ludzie:

• W 1656 roku w Londynie osiedlili się Żydzi. Byli pierwszymi Żydami, którzy zamieszkali tu od czasów średniowiecza.
• W latach 1680–1720 do Brytanii uciekło z Francji wielu uchodźców zwanych hugenotami (Huguenots). Byli to protestanci, prześladowani we Francji z powodu swojej religii. Wielu z nich było dobrze wykształconych i wysoko wykwalifikowanych; pracowali w nauce, bankowości, tkactwie i innych rzemiosłach.

Uważa się, że angielskie słowo „refugee” (uchodźca) pochodzi właśnie z tego okresu, od francuskiego réfugié, i po raz pierwszy użyto go wobec hugenotów. Wielu hugenockich tkaczy osiedliło się w Spitalfields we wschodnim Londynie i zasłynęło z tkania jedwabiu; ich dawne domy wciąż można tam zobaczyć. Żydom ponownie pozwolono się osiedlać za czasów Cromwella (wypędzono ich z Anglii w 1290 roku), a synagoga Bevis Marks, otwarta w 1701 roku, jest najstarszą wciąż czynną synagogą w Wielkiej Brytanii.

Królowa Anna i Akt unii z 1707 roku

Po Wilhelmie i Marii korona przeszła na młodszą siostrę Marii, królową Annę (Queen Anne). Była tylko jedna królowa Anna, więc po jej imieniu nie ma numeru.

Anna nie miała dzieci, które by przeżyły, więc nikt nie wiedział, kto po niej obejmie korony Anglii, Walii, Irlandii i Szkocji. Dlatego w 1707 roku obie strony uzgodniły Akt unii (Act of Union), w Szkocji zwany Traktatem unii (Treaty of Union). Utworzył on Królestwo Wielkiej Brytanii (Kingdom of Great Britain).

Szkocja przestała być niepodległym krajem. Zachowała jednak własny system prawny, własny system edukacji i swój Kościół prezbiteriański. Nawet dziś prawo i szkoły w Szkocji różnią się od angielskich.

Historia samej Anny wyjaśnia te obawy. Była w ciąży co najmniej 17 razy, ale żadne z jej dzieci jej nie przeżyło, a jedyny syn, który przeżył wczesne dzieciństwo, Wilhelm, książę Gloucester, zmarł w 1700 roku w wieku 11 lat. Parlament z wyprzedzeniem uchwalił więc ustawę, która wskazywała jako następnych w kolejce jej dalekich protestanckich krewnych, dynastię hanowerską (House of Hanover) z Niemiec.

Do zgody Szkocji na unię w dużym stopniu przyczyniły się też pieniądze. W latach 90. XVII wieku Szkocja włożyła ogromne sumy w plan założenia kolonii w Darién w Ameryce Środkowej; plan zakończył się całkowitą klęską i pochłonął dużą część majątku narodu. W traktacie Anglia zgodziła się wypłacić Szkocji odszkodowanie.

Królowa Anna zmarła w 1714 roku i wraz z nią skończyła się epoka Stuartów. Parlament wybrał na następnego króla Niemca, a w brytyjskiej polityce pojawiła się nowa postać: premier. O tym wszystkim w następnym rozdziale.

Podsumowanie rozdziału

Wróć: Historia