Podręcznik

Rozdział 3: Historia

Okres

ok. 1100–1485

Czytanie

ok. 15 min

Pytania

12 pytań

Średniowiecze: Magna Carta, czarna śmierć i Wojna Dwóch Róż

Ten rozdział obejmuje prawie 400 lat. Poznasz dokument, który obowiązywał tylko dziesięć tygodni, a mimo to zmienił świat, zarazę, która zabiła co trzeciego człowieka, język, który możni lekceważyli przez 300 lat, zanim wrócił do łask, oraz wojnę między dwiema różami.

Wojny bez końca: Walia, Szkocja i Irlandia

W najszerszym znaczeniu średniowiecze (Middle Ages), czyli epoka średniowieczna, obejmuje około tysiąca lat: od 476 roku n.e., gdy upadło Cesarstwo Rzymskie, do 1485 roku. Ten rozdział podejmuje historię po podboju normańskim. Średniowieczni królowie Anglii prawie nigdy nie żyli w pokoju. Walczyli o ziemię z władcami Walii, Szkocji i Irlandii, a każda z tych historii skończyła się inaczej.

Walia: kraj trzymany w ryzach przez zamki

W 1284 roku król Edward I wydał statut z Rhuddlan (Statute of Rhuddlan; statut to spisane prawo). Poddał on Walię władzy Korony angielskiej. Aby utrzymać nowe ziemie, Edward zbudował w północnej Walii łańcuch ogromnych zamków, takich jak Conwy i Caernarvon (dziś pisane Caernarfon). Ostatnie walijskie bunty stłumiono do połowy XV wieku, a potem wprowadzono w Walii angielskie prawo i język angielski.

Szkocja: jeden cios pod Bannockburn

Anglia chciała mieć także Szkocję, ale nigdy jej nie zdobyła. W 1314 roku król Szkocji Robert Bruce (Robert the Bruce) pokonał armię angielskiego króla Edwarda II w bitwie pod Bannockburn (Battle of Bannockburn). Anglicy nigdy nie podbili Szkocji.

Bitwa zaczęła się od pojedynku. Pierwszego dnia angielski rycerz Henry de Bohun rozpoznał Roberta Bruce'a i ruszył prosto na niego z długą kopią. Robert odsunął konia na bok i spuścił topór na hełm rycerza, rozłupując go na pół. Szkoccy żołnierze byli zachwyceni, a następnego dnia zwyciężyli.

Irlandia: przyszli pomóc i zostali

We wczesnym średniowieczu Irlandia była niezależnym krajem. Wojska angielskie przybyły tam po raz pierwszy, bo irlandzki król poprosił je o pomoc. Potem postanowiły zostać. Do 1200 roku Anglicy rządzili obszarem wokół Dublina zwanym the Pale (Pale), a w innych częściach Irlandii niektórzy potężni panowie uznali zwierzchnictwo angielskiego króla.

Walki za granicą: wyprawy krzyżowe i wojna stuletnia

Anglicy walczyli też za morzem. Wielu rycerzy wzięło udział w wyprawach krzyżowych (Crusades), wojnach, w których chrześcijanie z całej Europy próbowali przejąć kontrolę nad Ziemią Świętą.

Angielscy królowie walczyli też z Francją w wojnie stuletniej (Hundred Years War). Nie daj się zwieść nazwie: w rzeczywistości trwała ona 116 lat. Jej najsłynniejsza bitwa rozegrała się w 1415 roku pod Azincourt (Agincourt). Król Henryk V (Henry V) zwyciężył tam, choć armia francuska była znacznie większa od jego wojska. Mimo to do lat pięćdziesiątych XV wieku Anglicy w zasadzie wycofali się z Francji.

Nikt w tamtych czasach nie nazywał jej wojną stuletnią. Francuscy autorzy wymyślili tę nazwę dopiero w XIX wieku, a nazwę „Wojna Dwóch Róż” również nadano dużo później; ludzie, którzy je przeżywali, czuli po prostu, że walki nigdy się nie skończą. Być może czytałeś w internecie, że obraźliwy gest „V” z dwóch palców (wierzchem dłoni do rozmówcy) wymyślili angielscy łucznicy, którzy machali palcami, jakie Francuzi rzekomo obcinali pojmanym łucznikom. To popularna historia, ale żaden zapis z epoki jej nie potwierdza, więc najpewniej jest późniejszą legendą.

Feudalizm: ziemia w zamian za wierność

Wszystkie te wojny wymagały żołnierzy, a król zdobywał ich dzięki temu, jak władano ziemią. W tym okresie społeczeństwo opierało się na ziemi. Normanowie wprowadzili system zwany feudalizmem (feudalism). Król rozdawał ziemię swoim panom, a w zamian panowie musieli go wspierać, gdy szedł na wojnę. Każdy, kto władał ziemią, musiał dostarczyć określoną liczbę ludzi do walki. Nieliczni chłopi mieli własną ziemię, ale większość była chłopami pańszczyźnianymi (serfs). Chłop pańszczyźniany dostawał mały kawałek ziemi pana, by uprawiać na nim żywność. W zamian musiał pracować dla pana i nie mógł swobodnie odejść.

Ten sam system rozwinął się na południu Szkocji. Natomiast na północy Szkocji i w Irlandii ziemia należała do członków klanów (clans; dużych, wpływowych rodów).

Czarna śmierć: co trzeci człowiek

Przez długi czas ten porządek panów i chłopów pańszczyźnianych wydawał się niezmienny, ale w połowie XIV wieku wstrząsnęła nim katastrofa. W 1348 roku do Brytanii dotarła zaraza. Później zaczęto ją nazywać czarną śmiercią (Black Death). Zmarł mniej więcej co trzeci mieszkaniec Anglii, a Szkocja i Walia straciły podobną część ludności. Była to jedna z najgorszych katastrof w historii Wielkiej Brytanii.

Przeżył

Przeżył

Zmarł na czarną śmierć

Gdy nagle zabrakło tak wielu ludzi, społeczeństwo się zmieniło:

• Było mniej ust do wykarmienia, więc rolnicy musieli uprawiać mniej zboża.
• Było mniej pracowników, więc chłopi zaczęli domagać się wyższej zapłaty.
• Pojawiły się nowe grupy społeczne, na przykład właściciele dużych majątków. Później nazwano ich gentry (ziemiaństwem).
• Wiele osób przeniosło się ze wsi do miast. Miasta się bogaciły i rozwinęła się silna klasa średnia.

Magna Carta: król też musi przestrzegać prawa

Panowie byli winni królowi żołnierzy, ale oczekiwali też, że będzie szanował ich prawa. Żeby zobaczyć, jak tę myśl po raz pierwszy spisano, musimy cofnąć się o ponad sto lat przed czarną śmierć. W 1215 roku król Jan (King John), zwany w Polsce Janem bez Ziemi, poważnie poróżnił się ze swoimi możnymi. (Anglia miała tylko jednego króla o imieniu Jan, dlatego po jego imieniu nie ma numeru.) Ciągle podnosił podatki i przegrywał wojny, aż w końcu możni mieli dość. Na Runnymede, łące nad Tamizą na zachód od Londynu, zmusili go do przyjęcia dokumentu zwanego Magna Carta. Nazwa to po łacinie „Wielka Karta”. Do tamtej pory prawie nic oficjalnie nie ograniczało tego, co mógł zrobić król.

Główna idea była prosta: nawet król musi przestrzegać prawa. Dokument chronił prawa możnych i nie pozwalał królowi podnosić podatków ani ustanawiać i zmieniać praw według własnego uznania.

W praktyce Magna Carta obowiązywała tylko około dziesięciu tygodni. W sierpniu tego roku papież uznał ją za nieważną, a król i możni wkrótce znów wojowali; późniejsi królowie wydali kilka nowych wersji i dopiero powoli stała się ona jednym z fundamentów angielskiego prawa. Król Jan zresztą nigdy jej nie podpisał: zamiast tego przyłożono do niej jego królewską pieczęć. Zachowały się tylko cztery egzemplarze z 1215 roku: dwa w British Library i dwa należące do katedr w Lincoln i Salisbury.

Narodziny parlamentu

Królowie zawsze mieli wokół siebie doradców, w tym potężnych możnych i przywódców Kościoła. Gdy król potrzebował pieniędzy, zwoływał ich na naradę. Tak narodził się parlament (Parliament). Z czasem podzielił się na dwie części, czyli „izby”:

Na członków Izby Gmin mogła jednak głosować tylko garstka ludzi. Parlament Szkocji składał się z trzech grup zwanych stanami (Estates): panów, gmin (commons) i duchowieństwa (przywódców Kościoła).

W tym okresie zaczęła się też kształtować idea, że sędziowie powinni być niezależni od rządu. W Anglii sędziowie rozstrzygali sprawy, opierając się na wcześniejszych wyrokach i dawnych zwyczajach, i tak powstało common law (prawo precedensowe). W Szkocji prawo było „skodyfikowane”, czyli spisane w formie zbioru przepisów.

Angielski wraca do łask: Chaucer i Caxton

W poprzednim rozdziale widzieliśmy, że po podboju normańskim możni mówili po francusku, a chłopi po staroangielsku. Trzysta lat później sytuacja się odwróciła. Do 1400 roku dokumenty rządowe w Anglii pisano po angielsku, a dwór królewski i parlament wybierały teraz angielski zamiast francuskiego.

Najsłynniejszym pisarzem tamtych czasów był Geoffrey Chaucer. Napisał po angielsku zbiór poematów zatytułowany The Canterbury Tales (Opowieści kanterberyjskie). Grupa pielgrzymów (ludzi odbywających podróż religijną) wędruje w nim razem do Canterbury, a żeby skrócić sobie drogę, po kolei opowiadają historie.

Pisanie nie było głównym zajęciem Chaucera. Był królewskim urzędnikiem odpowiedzialnym za królewskie budowy i gdy zmarł w 1400 roku, to właśnie ta praca zapewniła mu grób w opactwie westminsterskim (Westminster Abbey). Później obok niego chowano coraz więcej poetów i ta część opactwa stała się słynnym Zakątkiem Poetów (Poets' Corner).

Później William Caxton jako pierwszy w Anglii zaczął wytwarzać książki za pomocą prasy drukarskiej, a The Canterbury Tales była jedną z pierwszych książek, które wydrukował. Wcześniej każdą książkę trzeba było przepisywać ręcznie, słowo po słowie. Dzięki prasie drukarskiej książki po angielsku można było wreszcie wytwarzać w dużych ilościach.

W Szkocji wiele osób nadal mówiło po gaelicku, a jednocześnie rozwijał się język scots (Scots). Poeta John Barbour napisał w języku scots długi poemat The Bruce, który opowiada historię bitwy pod Bannockburn.

Zamki, katedry i fachowcy z zagranicy

W średniowieczu zbudowano mnóstwo zamków i niektóre z nich są używane do dziś, na przykład Windsor i zamek w Edynburgu (Edinburgh). Powstały też wielkie katedry, takie jak katedra w Lincoln. Ich okna często wykonywano z witraży, które opowiadały historie z Biblii i o świętych. Znanym przykładem jest York Minster (katedra w Yorku).

Anglia zarabiała dużo pieniędzy na sprzedaży wełny za granicę. Przyciągała też fachowców z innych krajów: tkaczy z Francji, inżynierów z Niemiec, szklarzy z Włoch i ludzi z Holandii, którzy umieli budować kanały.

Wojna Dwóch Róż: czerwona i biała stają się jedną różą

Przegrana wojna we Francji sprawiła, że angielscy możni byli rozgniewani i podzieleni, a król Henryk VI (Henry VI) był słaby i chwilami chory psychicznie. W 1455 roku wybuchła wojna domowa między dwoma możnymi rodami, z których każdy chciał zdobyć angielską koronę:

• rodem Lancasterów (House of Lancaster), którego symbolem była czerwona róża
• rodem Yorków (House of York), którego symbolem była biała róża

Ta wojna znana jest jako Wojna Dwóch Róż (Wars of the Roses). W bitwie pod Bosworth (Battle of Bosworth Field) w 1485 roku zginął król z rodu Yorków Ryszard III (Richard III). Przywódca strony Lancasterów, Henryk Tudor (Henry Tudor), objął tron jako Henryk VII (Henry VII).

Ryszarda III pochowano w pośpiechu w kościele klasztornym w Leicester i z biegiem wieków zapomniano, gdzie dokładnie leży. W 2012 roku archeolodzy znaleźli jego szkielet pod parkingiem w centrum Leicester, a w 2015 roku pochowano go ponownie, tym razem w katedrze w Leicester.

Henryk VII był bystrym człowiekiem. Ożenił się z Elżbietą York (Elizabeth of York), bratanicą Ryszarda III, dzięki czemu dwa rywalizujące rody stały się jednym. Został pierwszym monarchą z dynastii Tudorów. Jego rodowy znak przedstawiał białą różę wewnątrz czerwonej i nazywano go różą Tudorów (Tudor rose). Mówił wszystkim, że York i Lancaster są teraz po tej samej stronie.

Bosworth często uważa się za koniec średniowiecza w Anglii. Ród Henryka VII, Tudorowie, miał rządzić ponad sto lat i dać krajowi nowy Kościół, o czym opowiada następny rozdział.

Podsumowanie rozdziału

Wróć: Historia